Với hệ thống di tích lịch sử, văn hóa phong phú, thành phố Bắc Ninh đang đứng trước yêu cầu cấp thiết bảo tồn, gìn giữ những giá trị di sản trước tác động của thời gian và quá trình phát triển.
Cùng với nguồn ngân sách nhà nước, việc huy động sự tham gia của cộng đồng, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội đang trở thành giải pháp quan trọng, góp phần khôi phục diện mạo di tích, bảo vệ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
* Ưu tiên bảo tồn những giá trị di sản
Tại khu phố Thái Bảo (phường Nhân Thắng), Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh đã phối hợp với UBND phường tổ chức khởi công công trình tu bổ, tôn tạo Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia chùa Đại Bi. Đây là một trong những công trình được quan tâm đầu tư nhằm bảo tồn không gian văn hóa, tâm linh gắn với lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Chùa Đại Bi (còn gọi là chùa Tổ hay chùa Tẩy) tọa lạc trên bãi bồi sông Đuống, gắn với cuộc đời và sự nghiệp của Thiền sư Huyền Quang, vị Tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm. Ngôi chùa được Thiền sư Huyền Quang chính thức khởi dựng năm 1305. Trải qua hơn 700 năm lịch sử và nhiều lần trùng tu, di tích hiện còn lưu giữ những dấu ấn kiến trúc, nghệ thuật có giá trị từ thời Lê và thời Nguyễn. Năm 1990, chùa được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.
Dự án tu bổ, tôn tạo chùa Đại Bi có tổng mức đầu tư 30 tỷ đồng, thời gian thực hiện 400 ngày, dự kiến hoàn thành vào tháng 10/2027. Các hạng mục chính gồm tu bổ nhà Tam bảo, nhà Tổ, tháp mộ bằng đá; xây dựng mới cổng Tam quan, cổng phụ, sân, lan can hồ nước, tường rào và các công trình phụ trợ, hệ thống phòng cháy, chữa cháy.
Việc tu bổ được yêu cầu bảo đảm các nguyên tắc bảo tồn di tích, giữ gìn tối đa những yếu tố kiến trúc có giá trị; đồng thời đáp ứng yêu cầu về an toàn và sử dụng lâu dài. Khi hoàn thành, công trình không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân mà còn góp phần phát huy giá trị di sản gắn với Thiền phái Trúc Lâm, phục vụ giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa.
Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, việc bảo tồn di tích không chỉ dừng lại ở những dự án đầu tư quy mô lớn mà còn cần sự chung tay thường xuyên của cộng đồng. Tại phường Vân Hà, địa bàn có hệ thống di sản phong phú, công tác bảo tồn đang được triển khai gắn với trách nhiệm của chính quyền và người dân. Phường Vân Hà hiện có 39 di tích đã được xếp hạng, gồm: 2 di tích quốc gia đặc biệt, 6 di tích quốc gia và 31 di tích cấp tỉnh; 99 di tích chưa được xếp hạng. Địa phương còn có 11 làng Quan họ cổ được UNESCO vinh danh và 24 câu lạc bộ văn hóa dân gian. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa có giá trị, góp phần tạo nên bản sắc riêng của vùng đất Kinh Bắc.
Giai đoạn 2023-2025, UBND phường đã chủ động phối hợp với các cơ quan chuyên môn, huy động các nguồn lực để tu bổ, tôn tạo chùa Nội Ninh, đình Mang, chùa Lưỡng và đình Cao Lôi với tổng kinh phí hơn 20 tỷ đồng. Sau khi hoàn thành, các công trình góp phần bảo vệ kiến trúc truyền thống, tạo không gian sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng khang trang cho cộng đồng. Cùng với đầu tư cơ sở vật chất, phường chú trọng kiện toàn công tác quản lý di tích sau sắp xếp đơn vị hành chính; rà soát, tiếp nhận hồ sơ, phân công trách nhiệm cụ thể cho các bộ phận chuyên môn và ban quản lý di tích. Công tác tuyên truyền Luật Di sản văn hóa, quản lý lễ hội, thực hiện nếp sống văn minh, bảo đảm an ninh trật tự, phòng cháy, chữa cháy và vệ sinh môi trường cũng được tăng cường.
* Cần giải pháp dài hạn về nguồn lực
Theo kết quả kiểm kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh, toàn thành phố hiện có 3.154 di tích; trong đó 1.455 di tích đã được xếp hạng các cấp và 1.699 di tích thuộc danh mục kiểm kê. Với số lượng di tích lớn, phân bố rộng trên địa bàn, nhiều công trình có tuổi đời hàng trăm năm, nhu cầu bảo quản, tu bổ và phục hồi ngày càng cấp thiết.
Giai đoạn 2020-2025, thành phố đã triển khai tu bổ, tôn tạo 717 di tích với tổng kinh phí khoảng 2.000 tỷ đồng; trong đó, ngân sách nhà nước chiếm khoảng 45%, nguồn xã hội hóa chiếm khoảng 55%. Đáng chú ý, giai đoạn 2023-2025, trên địa bàn có 30 di tích được tu bổ, tôn tạo hoàn toàn bằng nguồn vốn xã hội hóa với tổng kinh phí hơn 213 tỷ đồng.
Tuy nhiên, khả năng huy động nguồn lực giữa các địa phương còn chênh lệch. Những khu vực có điều kiện kinh tế thuận lợi thường dễ vận động nguồn đóng góp hơn, trong khi nhiều địa bàn còn khó khăn, số lượng di tích lớn, nhu cầu đầu tư cao nhưng nguồn lực tại chỗ hạn chế. Do đó, việc xây dựng cơ chế hỗ trợ phù hợp, ưu tiên những di tích có giá trị tiêu biểu, xuống cấp nghiêm trọng là yêu cầu cần thiết.
Để giải quyết bài toán này, UBND thành phố Bắc Ninh đã ban hành Kế hoạch hỗ trợ kinh phí bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích giai đoạn 2026-2030. Theo đó, tổng nhu cầu kinh phí dự kiến khoảng 7.000 tỷ đồng để thực hiện tại 670 di tích, gồm: 2 di sản được UNESCO ghi danh, 25 di tích quốc gia đặc biệt, 136 di tích quốc gia và 507 di tích cấp thành phố. Trong cơ cấu nguồn vốn, khoảng 4.700 tỷ đồng được dự kiến bố trí từ vốn đầu tư công, 1.180 tỷ đồng từ chi thường xuyên sự nghiệp văn hóa, phần còn lại huy động từ các nguồn hợp pháp khác. Thành phố định hướng ưu tiên những di tích đã được xếp hạng, có giá trị tiêu biểu, xuống cấp nghiêm trọng hoặc có nguy cơ ảnh hưởng đến các yếu tố gốc. Cùng với bố trí nguồn vốn, yêu cầu đặt ra là nâng cao chất lượng khảo sát, lập hồ sơ và tổ chức thực hiện dự án; tăng cường giám sát để bảo đảm tu bổ đúng nguyên tắc, tránh làm biến dạng kiến trúc, cảnh quan và giá trị lịch sử của di tích. Các địa phương cần phát huy vai trò của ban quản lý di tích, người cao tuổi, nghệ nhân và nhân dân trong giám sát, bảo vệ công trình sau đầu tư.
Bảo tồn di sản không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý mà còn là trách nhiệm chung của cộng đồng. Khi nguồn lực nhà nước được sử dụng đúng trọng tâm, nguồn xã hội hóa được huy động minh bạch, hiệu quả và người dân thực sự trở thành chủ thể gìn giữ di sản, những công trình văn hóa sẽ có thêm điều kiện được bảo vệ bền vững. Đây cũng là nền tảng để Bắc Ninh phát huy giá trị kho tàng di sản phong phú, đưa văn hóa truyền thống trở thành nguồn lực nội sinh phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và du lịch./.
