Nằm ở vùng đất Kinh Bắc giàu truyền thống văn hóa, đình Đình Bảng (phường Từ Sơn, thành phố Bắc Ninh) gây ấn tượng bởi những mái đao cong vút cùng nghệ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo.
Trải qua gần 300 năm với nhiều biến thiên của lịch sử, ngôi đình vẫn lưu giữ những giá trị kiến trúc nghệ thuật đặc sắc; đồng thời là nơi ghi dấu nhiều sự kiện quan trọng của cách mạng Việt Nam. Được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, đình Đình Bảng là điểm đến hấp dẫn đối với du khách trên hành trình khám phá di sản Bắc Ninh - Kinh Bắc.
* Dấu ấn kiến trúc đình làng cổ truyền
Đình Đình Bảng (còn gọi là đình Báng) thuộc phường Đình Bảng, thành phố Bắc Ninh. Ngôi đình từ lâu đã đi vào câu ca dân gian: “Thứ nhất là đình Đông Khang/Thứ nhì Đình Báng, vẻ vang Đình Diềm”, như một cách người xưa khẳng định vẻ đẹp và vị thế của công trình trong không gian văn hóa Kinh Bắc.
Theo các tư liệu lịch sử, đình được xây dựng trong khoảng năm 1700 - 1736. Công trình có nguồn gốc từ tâm huyết của ông Nguyễn Thạc Lượng, người con quê hương Đình Bảng từng làm quan ở Thanh Hóa. Khi trở về quê vui thú điền viên, ông cùng vợ cung tiến gỗ lim để dân làng dựng đình. Cùng với sự đóng góp công sức, tiền của của nhân dân địa phương và bàn tay tài hoa của những người thợ, ngôi đình dần hình thành, trở thành công trình kiến trúc gỗ có quy mô lớn và giá trị nghệ thuật nổi bật.
Điểm đặc biệt của đình Đình Bảng là kiến trúc hình chữ Công, gồm ba bộ phận chính: Đại bái, Ống muống và Hậu cung. Trong đó, tòa Đại bái là trung tâm kiến trúc, nghệ thuật của toàn bộ công trình, được thiết kế quy mô năm gian, hai chái, hai dĩ. Hệ thống cột, xà và các cấu kiện gỗ vừa bảo đảm sự vững chắc, vừa tạo không gian cho nghệ nhân thể hiện những tác phẩm chạm khắc công phu.
Điều làm nên vẻ đẹp độc đáo của ngôi đình là bốn góc đao cong thanh thoát, vươn cao lên nền trời. Những đường cong mềm mại nhưng dứt khoát tạo nên vẻ bề thế mà không nặng nề; góp phần làm nổi bật nét đặc trưng của kiến trúc đình làng truyền thống Việt Nam. Theo giới thiệu của người quản lý di tích, các đầu đao của đình vươn xa, tạo dáng mái độc đáo trong hệ thống kiến trúc gỗ cổ truyền.
Bước vào bên trong, du khách có thể cảm nhận rõ hơn sự tài hoa của những người thợ xưa qua từng cấu kiện gỗ. Từ vì nóc, đầu dư đến ván nong, xà thượng, xà trung, xà hạ, các chi tiết đều được chạm khắc tỉ mỉ bằng nhiều kỹ thuật như chạm thủng, chạm lộng, chạm bong kênh. Đề tài trang trí phong phú, từ rồng, phượng, lân, ngựa đến những hoa văn hình học, vân xoắn, hoa lá, tạo nên một không gian nghệ thuật vừa sinh động vừa giàu tính biểu tượng.
Theo hồ sơ đề nghị di tích đình Đình Bảng là di tích quốc gia đặc biệt, đình Đình Bảng có thể được ví như một bảo tàng về nghệ thuật chạm khắc gỗ thế kỷ XVIII. Nổi bật trong hệ thống trang trí là hình tượng rồng, xuất hiện trên nhiều cấu kiện kiến trúc với hàng trăm dáng vẻ khác nhau.
Một điểm nhấn khác là bức cửa võng lớn tại gian giữa, rộng khoảng 3,7 m, kéo dài từ xà thượng xuống gần mặt sàn. Toàn bộ bức cửa võng được phủ màu vàng son, chia thành nhiều tầng chạm khắc tinh tế với các biểu tượng tứ linh, tứ quý, chữ triện, chữ Công, hình ngựa và sư tử. Những lớp chạm nổi, chạm chìm đan xen tạo chiều sâu cho tác phẩm, khiến mỗi chi tiết đều có sức hút riêng khi quan sát ở những góc độ khác nhau.
Không chỉ nổi bật bởi nghệ thuật trang trí, đình Đình Bảng còn là một trong số ít những ngôi đình còn bảo lưu tương đối đồng bộ hệ thống sàn gỗ từ Đại bái đến Hậu cung. Sự kết hợp giữa mặt bằng, kết cấu, chất liệu và nghệ thuật điêu khắc tạo nên giá trị tổng thể của công trình, phản ánh trình độ xây dựng, thẩm mỹ và đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân vùng Kinh Bắc xưa.
Trải qua tác động của thời tiết, thiên nhiên và chiến tranh, đình Đình Bảng đã được tu bổ, tôn tạo qua nhiều giai đoạn nhưng vẫn giữ được những nét kiến trúc cổ kính cùng các giá trị nghệ thuật tiêu biểu. Năm 1962, công trình được xếp hạng di tích quốc gia. Ngày 26/11/2024, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long ký Quyết định số 1473/QĐ-TTg xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật đình Đình Bảng là Di tích quốc gia đặc biệt, tiếp tục khẳng định tầm vóc và giá trị của di sản.
* Nơi lưu dấu những sự kiện lịch sử
Không chỉ là công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu, đình Đình Bảng còn gắn liền với những dấu mốc quan trọng trong lịch sử địa phương và cách mạng Việt Nam. Mỗi gian đình, mỗi khoảng sân không chỉ lưu giữ dấu ấn của đời sống tín ngưỡng mà còn gợi nhắc những năm tháng nhân dân Đình Bảng tham gia đấu tranh giành chính quyền, bảo vệ thành quả cách mạng.
Theo tư liệu lịch sử địa phương, trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, đồng chí Lê Quang Đạo, người con quê hương Đình Bảng đã tổ chức nhiều cuộc nói chuyện với nhân dân về cách mạng giải phóng dân tộc; đồng thời vận động người dân tham gia các lớp bình dân học vụ. Đình làng trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi tinh thần yêu nước và ý thức cách mạng được khơi dậy, lan tỏa.
Chiều 18/8/1945, tại đình Đình Bảng diễn ra lễ thành lập chính quyền cách mạng lâm thời Đình Bảng. Từ đây, lực lượng du kích và nhân dân địa phương tiến lên phủ Từ Sơn giành chính quyền. Sau thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội khóa I, Đình Bảng còn được Trung ương lựa chọn làm địa điểm dự bị tổ chức kỳ họp đầu tiên của Quốc hội.
Đặc biệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần về thăm Đình Bảng. Theo tư liệu lịch sử địa phương, những lần Người về thăm đã để lại dấu ấn sâu đậm trong ký ức của cán bộ và nhân dân. Tháng 10/1946, Bác đến đình Đình Bảng, thăm cụ Nguyễn Phụ Doãn, người cao tuổi nhất trong làng; đồng thời gặp gỡ nhân dân.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, ngôi đình từng đứng trước nguy cơ bị phá hủy. Quân địch dùng xe tăng, xích sắt quấn vào cột đình để kéo đổ công trình; có lần chúng còn sử dụng mìn, bộc phá và thuốc nổ nhằm phá hoại. Tuy nhiên, người dân địa phương đã kiên quyết đấu tranh bảo vệ ngôi đình. Nhờ đó, công trình tiếp tục tồn tại qua những năm tháng chiến tranh khốc liệt.
Bên cạnh giá trị lịch sử, đình Đình Bảng còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Qua nhiều thế hệ, ngôi đình trở thành nơi người dân gửi gắm niềm tin, tưởng nhớ tiền nhân và duy trì những phong tục, tập quán truyền thống.
Ngày nay, đình Đình Bảng vẫn là điểm đến của đông đảo du khách, học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu muốn tìm hiểu lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật truyền thống. Công tác quản lý, bảo tồn được địa phương quan tâm. Ban Quản lý di tích thường xuyên tổ chức vệ sinh, giới thiệu giá trị công trình; đồng thời chú trọng các biện pháp phòng cháy, chữa cháy, kiểm tra hệ thống điện và phòng, chống mối mọt để bảo vệ kiến trúc gỗ cổ.
Bảo tồn ngôi đình không đơn thuần là giữ lại một công trình kiến trúc cổ, mà còn là gìn giữ ký ức lịch sử, tinh hoa nghệ thuật và bản sắc văn hóa của vùng đất Kinh Bắc. Giữa nhịp sống hiện đại, những mái đao cong vút, hệ thống chạm khắc tinh xảo và không gian cổ kính của đình Đình Bảng vẫn mang sức hấp dẫn riêng./.
