Từ những khung cửi truyền thống ở bản Na Sang, xã Núa Ngam, tỉnh Điện Biên, những người phụ nữ Hợp tác xã thổ cẩm Nang Bua đang nỗ lực gìn giữ nghề dệt của dân tộc Lào.
Không chỉ duy trì kỹ thuật thủ công được trao truyền qua nhiều thế hệ, các thành viên còn hướng dẫn lớp trẻ học nghề, từng bước đa dạng hóa sản phẩm, đưa thổ cẩm truyền thống đến gần hơn với đời sống hiện đại.
Gìn giữ nghề từ những khung cửi truyền thống
Ở tuổi gần 70, bà Lường Thị Ún, thành viên Hợp tác xã thổ cẩm Nang Bua, vẫn dành nhiều thời gian bên khung cửi. Hơn 50 năm gắn bó với nghề, từ những ngày được mẹ truyền dạy khi mới 15 tuổi đến nay, bà đã quen thuộc với từng công đoạn dệt, từ chuẩn bị sợi, lựa chọn màu sắc đến tạo nên những hoa văn trên mặt vải.
Với người phụ nữ dân tộc Lào này, dệt thổ cẩm không đơn thuần là một công việc thủ công mà còn là cách lưu giữ những giá trị văn hóa của dân tộc. Mỗi tấm vải hoàn thành đều đòi hỏi sự khéo léo, kiên trì và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm. Những đường dệt, cách phối màu, họa tiết đặc trưng được bà gìn giữ, thực hiện theo những kỹ thuật đã được truyền lại từ thế hệ trước.
Bà Lường Thị Ún chia sẻ, bà học nghề từ mẹ khi còn nhỏ và gắn bó với công việc này suốt nhiều năm. Nay tuổi đã cao, bà mong muốn truyền lại những gì mình biết cho con cháu để nghề dệt không bị thất truyền. Theo bà, việc giữ nghề cũng chính là giữ gìn phong tục, tập quán của dân tộc Lào, bởi trong mỗi sản phẩm thổ cẩm đều có những nét văn hóa riêng được các thế hệ trước gửi gắm. Nghề dệt thổ cẩm từ lâu đã gắn bó với đời sống của đồng bào dân tộc Lào. Những tấm vải được làm thủ công không chỉ phục vụ nhu cầu may mặc, sinh hoạt mà còn hiện diện trong trang phục truyền thống, góp phần tạo nên nét riêng trong đời sống văn hóa cộng đồng. Để hoàn thành một sản phẩm, người dệt phải trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự tỉ mỉ và khả năng ghi nhớ các mẫu hoa văn.
Tuy nhiên, khi đời sống thay đổi, nhu cầu sử dụng các sản phẩm thủ công truyền thống cũng có nhiều biến chuyển. Việc duy trì nghề dệt vì thế không chỉ phụ thuộc vào sự tâm huyết của những người cao tuổi mà còn cần có sự tham gia của lớp trẻ, cùng những cách làm phù hợp để sản phẩm có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống hôm nay.
Tại bản Na Sang, mong muốn duy trì nghề truyền thống và tập hợp những người cùng chung niềm đam mê đã trở thành động lực để Hợp tác xã thổ cẩm Nang Bua ra đời vào năm 2024. Hiện hợp tác xã có 7 thành viên, cùng tham gia sản xuất, học hỏi và phát huy kỹ thuật dệt thủ công của dân tộc Lào.
Việc thành lập hợp tác xã tạo điều kiện để những người có kinh nghiệm gắn bó với nghề cùng chia sẻ kỹ thuật, hỗ trợ nhau trong quá trình sản xuất và duy trì hoạt động dệt thổ cẩm. Thay vì nghề dệt chỉ được thực hiện trong phạm vi từng gia đình, các thành viên có thêm môi trường để gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm và cùng tìm hướng phát triển sản phẩm.
Bà Vì Thị Lan, Chủ Hợp tác xã thổ cẩm Nang Bua cho biết, mục tiêu quan trọng khi thành lập hợp tác xã là duy trì các sản phẩm truyền thống của dân tộc Lào, đồng thời tạo điều kiện để những người đi trước truyền dạy nghề cho con cháu. Các thành viên cũng chủ động học hỏi kinh nghiệm của những người cao tuổi nhằm nắm vững kỹ thuật làm ra các sản phẩm thủ công.
Theo bà Vì Thị Lan, hiện nay, hợp tác xã đang duy trì sản xuất nhiều sản phẩm như áo, váy, túi, khăn và các mặt hàng thổ cẩm mang đặc trưng của dân tộc Lào. Việc đa dạng hóa sản phẩm giúp những tấm vải dệt thủ công không chỉ được sử dụng trong trang phục truyền thống mà còn có thể ứng dụng vào nhiều vật dụng phục vụ đời sống.
Trao truyền kỹ thuật, phát triển sản phẩm
Đây cũng là hướng đi được các thành viên quan tâm nhằm từng bước nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng khả năng tiếp cận người sử dụng. Thay vì chỉ tập trung vào những sản phẩm phục vụ nhu cầu mặc truyền thống, việc phát triển thêm các mặt hàng như túi, khăn tạo thêm lựa chọn cho khách hàng, đồng thời giúp các hoa văn đặc trưng của dân tộc Lào được thể hiện trên nhiều sản phẩm khác nhau.
Dù có sự đổi mới về chủng loại, kỹ thuật dệt thủ công và những nét hoa văn truyền thống vẫn được các thành viên chú trọng gìn giữ. Bởi đây chính là yếu tố tạo nên giá trị riêng của thổ cẩm người Lào, phân biệt với các sản phẩm dệt may công nghiệp thông thường.
Song song với duy trì sản xuất, hợp tác xã xác định trao truyền nghề cho thế hệ trẻ là nhiệm vụ quan trọng. Những người có nhiều năm kinh nghiệm trực tiếp hướng dẫn các thành viên trẻ từng công đoạn, từ làm quen với khung cửi, chuẩn bị sợi đến thao tác dệt và tạo hoa văn. Quá trình học nghề đòi hỏi sự kiên nhẫn, bởi để tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh, người học phải nắm được kỹ thuật và thực hành nhiều
Đối với những người trẻ tham gia hợp tác xã, đây không chỉ là cơ hội tiếp cận một nghề thủ công truyền thống mà còn giúp hiểu thêm về văn hóa của dân tộc mình. Qua việc trực tiếp thực hành, các em có điều kiện tìm hiểu ý nghĩa của những họa tiết, cách phối màu và những kinh nghiệm được người đi trước tích lũy, trao truyền.
Em Cà Thị Vân, bản Na Sang, xã Núa Ngam cho biết, khi đến với hợp tác xã, em được các thành viên hướng dẫn, truyền đạt nhiều kỹ thuật dệt thổ cẩm. Em mong muốn tiếp tục học hỏi, nâng cao tay nghề để góp phần phát triển văn hóa dân tộc và gìn giữ nghề truyền thống do ông cha để lại.
Sự tham gia của lớp trẻ có ý nghĩa quan trọng đối với việc duy trì nghề dệt trong cộng đồng. Bởi những nghệ nhân cao tuổi dù có nhiều kinh nghiệm nhưng không thể mãi đảm đương việc truyền dạy nếu thiếu người kế tục. Khi thanh niên, phụ nữ trẻ chủ động học nghề, những kỹ thuật từng được lưu giữ chủ yếu trong các gia đình có thêm cơ hội được trao truyền rộng rãi hơn.
Từ những tấm vải được dệt bằng đôi bàn tay khéo léo của các bà, các mẹ, nghề dệt thổ cẩm người Lào đang được tiếp nối tại bản Na Sang bằng sự chung sức của nhiều thế hệ. Những khung cửi vẫn được duy trì, kỹ thuật dệt vẫn được truyền dạy và các sản phẩm đang từng bước được đa dạng hóa.
Giữ nghề dệt không chỉ là giữ lại một phương thức sản xuất thủ công mà còn là bảo tồn những tri thức, tập quán và dấu ấn văn hóa được cộng đồng vun đắp qua nhiều thế hệ. Khi người cao tuổi còn tâm huyết truyền nghề, lớp trẻ chủ động học hỏi và sản phẩm truyền thống có thêm không gian trong đời sống hiện đại, những sắc màu thổ cẩm của dân tộc Lào sẽ tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa./.



