Ngày 22 tháng Giêng, đúng giờ Ngọ, lễ rước kiệu đặt bát hương quan lớn Tuần Tranh từ đền Kỳ Cùng (phường Đông Kinh) sang đền Tả Phủ (phường Kỳ Lừa) được tổ chức trang nghiêm, long trọng.
Lạng Sơn hình thành sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưngLễ hội Đền Kỳ Cùng - Đền Tả Phủ là lễ hội lớn nhất tỉnh Lạng Sơn, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015. Hằng năm, cứ vào dịp lễ hội, từ ngày 22 - 27 tháng Giêng, hàng vạn người từ khắp các địa phương trong tỉnh và du khách trong, ngoài nước lại tìm về tham dự các hoạt động tín ngưỡng, văn hóa độc đáo, hòa mình vào dòng người trẩy hội, du Xuân. Tỉnh xác định xây dựng Lễ hội Đền Kỳ Cùng - Đền Tả Phủ trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng.
* Nghi lễ độc đáo
Ngày 22 tháng Giêng, đúng giờ Ngọ, lễ rước kiệu đặt bát hương quan lớn Tuần Tranh từ đền Kỳ Cùng (phường Đông Kinh) sang đền Tả Phủ (phường Kỳ Lừa) được tổ chức trang nghiêm, long trọng. Đến ngày 27 tháng Giêng, đoàn rước quan lớn Tuần Tranh trở về đền Kỳ Cùng. Những người tham gia khiêng kiệu là các thanh niên khỏe mạnh, được tuyển chọn kỹ từ các phường, xã. Đoàn rước kiệu đi qua các tuyến phố trung tâm của hai phường, tạo nên không khí náo nhiệt, vui tươi, phấn khởi trong nhân dân và du khách. Tại các ngã ba, ngã tư, đoàn rước thực hiện nghi thức xoay kiệu vòng tròn, thu hút sự thích thú, dõi theo của mọi người.
Dọc hai bên đường đoàn rước kiệu đi qua, nhiều gia đình bày biện mâm lễ với đầy đủ lễ vật, trong đó nổi bật là những con lợn quay vàng ươm, thơm phức. Theo người dân, đây là lễ vật dâng lên các vị tiền nhân, cầu mong bình an, tài lộc, may mắn trong năm mới.
Chị Nguyễn Thị Hồng Xiêm, chủ cơ sở vịt quay ở số 2, đường Phai Vệ, phường Đông Kinh, hào hứng chia sẻ, năm nào gia đình chị cũng chuẩn bị mâm lễ trước cửa nhà hàng để đón đoàn rước đi qua, cầu mong một năm mới phát tài, phát lộc. Mâm lễ gồm các món ăn đặc sản như lợn quay, vịt quay, xôi gà, hoa quả… thể hiện lòng thành kính, tri ân công đức các bậc tiền nhân - những người có công bảo vệ biên ải và đặt nền móng cho hoạt động buôn bán ở phố chợ Kỳ Lừa, Lạng Sơn.
Tâm điểm của Lễ hội Đền Kỳ Cùng - Đền Tả Phủ là màn tranh đầu pháo, diễn ra tại khu vực phía trước đền Tả Phủ vào ngày 27 tháng Giêng. Đầu pháo được treo trên cây tre cao khoảng 15m. Bên trong đầu pháo, Ban Tổ chức lễ hội đặt một vòng kim loại nhỏ, nhẹ; nối với đầu pháo là hai dây pháo cháy chậm buông xuống sát mặt đất. Khi pháo được đốt, đầu pháo nổ, vòng kim loại bay lên không trung. Mọi người chờ vòng kim loại rơi xuống để tranh lấy. Người nào lấy được đầu pháo sẽ có nhiều tài lộc, may mắn. Vì vậy, đây cũng là sự kiện được nhiều người háo hức chờ đợi, mong muốn thử vận may đầu năm...
Anh Tô Văn Trung, du khách đến từ tỉnh Quảng Ninh, chia sẻ, biết Lễ hội Đền Kỳ Cùng - Đền Tả Phủ là một trong những lễ hội lớn, đông vui nhất nên anh cùng nhóm bạn chọn thời điểm diễn ra lễ hội để lên Xứ Lạng du Xuân, trẩy hội. Các nghi lễ tại lễ hội khá đặc sắc, thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn của nhân dân, đồng thời phản ánh đời sống văn hóa của người dân địa phương...
* Phát huy giá trị di sản
Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn Phạm Đức Huân cho biết, sau khi được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015, tỉnh Lạng Sơn đã từng bước triển khai các nhiệm vụ bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Đền Kỳ Cùng - Đền Tả Phủ. Đặc biệt, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 2124/QĐ-UBND ngày 28/10/2021 phê duyệt Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Lễ hội Đền Kỳ Cùng - Đền Tả Phủ giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030”.
Qua 5 năm thực hiện, các cấp, ngành và địa phương đã quan tâm nâng cao chất lượng tổ chức lễ hội; duy trì, phục hồi các nghi thức, nghi lễ, trò chơi dân gian; tăng cường nghiên cứu, tuyên truyền, quảng bá; huy động sự tham gia của cộng đồng và các nguồn lực xã hội; đồng thời gắn lễ hội với các hoạt động văn hóa, quảng bá, xúc tiến du lịch. Qua đó, lễ hội ngày càng khẳng định sức sống của di sản, trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch hấp dẫn của Lạng Sơn. Riêng năm 2026, lễ hội thu hút khoảng 1,5 triệu lượt khách, tổng thu ước đạt trên 1.450 tỷ đồng.
Hiện nay, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan tham mưu tỉnh xây dựng hồ sơ, trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét, trình Thủ tướng Chính phủ cho phép lập hồ sơ “Lễ hội truyền thống đền Kỳ Cùng - đền Tả Phủ”, trình UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Thời gian tới, tỉnh tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ bảo tồn, phát huy giá trị lễ hội; chú trọng tư liệu hóa, nghiên cứu, trao truyền các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng; đồng thời nâng cao chất lượng tổ chức, đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển văn hóa, du lịch bền vững.
Bà Nguyễn Thị Hoa, Phó Chủ tịch UBND phường Đông Kinh, khẳng định, để bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội Đền Kỳ Cùng - Đền Tả Phủ, phường Đông Kinh đưa các nội dung, nhiệm vụ vào kế hoạch phát triển du lịch và lễ hội hằng năm. Phường chú trọng giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa tại lễ hội thông qua việc duy trì các trò chơi dân gian; tổ chức các hoạt động trưng bày mâm lễ, thi giã bánh giày, bánh ngải; tổ chức diễn tích về Quan Lớn Tuần Tranh, Hán Quận công Thân Công Tài, chơi cờ người…
Lễ hội Đền Kỳ Cùng - Đền Tả Phủ mang đậm nét văn hóa truyền thống của nhân dân các dân tộc Lạng Sơn, thể hiện sự tri ân, tưởng nhớ công lao to lớn của hai vị quan đã góp phần xây dựng, phát triển đất nước nói chung, Xứ Lạng nói riêng vào cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII. Đó là Tả đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài (vị tướng thời hậu Lê, thế kỷ XVII, được thờ tại đền Tả Phủ) và quan lớn Tuần Tranh (thời Vua Hùng Vương thứ XVIII, được thờ tại đền Kỳ Cùng).
Theo truyền thuyết và các tư liệu lịch sử, ông Tuần Tranh là quan tướng nhà Trần, nhậm chức Tuần ở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương, sau đó được bổ nhiệm lên Lạng Sơn để yên dân, dẹp giặc phương Bắc. Trong thời gian ở Lạng Sơn, quan Tuần Tranh chỉ huy quân đánh giặc nhưng không may thất bại, quân lính thiệt mạng nhiều, bản thân bị vu oan nên đã nhảy xuống bến sông Kỳ Cùng tự vẫn. Đến khi Thân Công Tài giữ chức Tả đô đốc Hán Quận công ở Lạng Sơn, ông đã tìm hiểu rõ ngọn nguồn, giải được nỗi oan cho quan lớn Tuần Tranh.
Hai ông là những người có công dẹp giặc, giữ gìn sự bình yên cho nhân dân, mở mang phố chợ Kỳ Lừa, góp phần cải thiện, nâng cao đời sống đồng bào các dân tộc Xứ Lạng. Vì vậy, nhân dân thờ phụng, tổ chức lễ hội long trọng để tri ân../.
