Quá trình cấp phép, xây dựng và vận hành các dự án tiên phong trên thế giới từ IAEA cho thấy cuộc “đua” phát triển SMR đang bước sang giai đoạn sàng lọc và thương mại hóa trong những năm tới
Việt Nam đang đứng trước nhu cầu điện năng tăng nhanh cho công nghiệp hóa, trong khi nguồn cung nhiệt điện than bị thu hẹp, khí thiên nhiên hóa lỏng phụ thuộc nhập khẩu và năng lượng tái tạo biến động theo thời tiết. Trong bối cảnh đó, Việt Nam có kế hoạch đầy “tham vọng” phát triển điện hạt nhân trong các thập kỷ tới với lò phản ứng mô đun nhỏ (SMR) – SMR là hướng tiếp cận công nghệ mới nhỏ gọn hơn, linh hoạt và an toàn hơn.
* Chuyển dịch từ nhà máy hạt nhân công suất lớn sang SMR
Ông Vladimir Kriventsev, chuyên gia hạt nhân, Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) cho biết: Thế giới đang chuyển dịch từ các nhà máy hạt nhân công suất rất lớn sang mô hình mô đun nhỏ (SMR) để có thể sản xuất hàng loạt và triển khai linh hoạt hơn. Với các quốc gia mới tham gia SMR, điều kiện tiên quyết không phải là công suất hay giá thành mà là an toàn hạt nhân, năng lực quản lý và chiến lược xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng. IAEA cam kết hỗ trợ Việt Nam về tiêu chuẩn, đào tạo và chia sẻ kinh nghiệm cấp phép.
Ông Sergey Salata, Giám đốc kỹ thuật, Công ty Star Energy Việt Nam- đơn vị triển khai lĩnh vực năng lượng tiên tiến, chuyên nghiên cứu, thúc đẩy và đề xuất ứng dụng công nghệ lò phản ứng hạt nhân mô đun nhỏ cũng nhấn mạnh việc thế giới đang trải qua sự chuyển đổi mô hình sang các lò phản ứng mô đun nhỏ (SMR). Theo phân loại của IAEA, SMR được định nghĩa là các cơ sở hạt nhân có công suất dưới 300 Mwe, linh hoạt và có khả năng mở rộng. Hiện SMR hiện chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ khoảng 0,07% trong tổng công suất điện hạt nhân toàn cầu, điều này cho thấy thế giới vẫn đang ở giai đoạn đầu của kỷ nguyên SMR. Giai đoạn đầu này không chỉ tạo ra thách thức mà còn tạo ra những cơ hội tiên phong độc đáo cho các quốc gia sẵn sàng hành động quyết đoán và chiến lược.
Theo ông Sergey Salata, Việt Nam cần một con đường linh hoạt và rủi ro thấp để tái gia nhập điện hạt nhân. Vì vậy, đối với SMR là giải pháp phù hợp với vật liệu và giải pháp đã được kiểm chứng, thiết kế nhỏ gọn, trọng lượng siêu nhẹ, phù hợp cho cả các ứng dụng lưới điện xa hay ngoài lưới và vận hành kết nối lưới trong mạng lưới điện. Đặc biệt, có thể mở rộng từ 10 MWe đến khoảng 1.000 MWe thông qua các mô đun "pin hạt nhân" được tiêu chuẩn hóa.
Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam Trần Chí Thành nhấn mạnh: Việt Nam có kế hoạch đầy “tham vọng” phát triển điện hạt nhân trong các thập kỷ tới. Hiện Việt Nam đã quyết định tái khởi động dự án điện hạt nhân Ninh Thuận với lò công suất lớn đã được khởi động và tiếp tục nghiên cứu Chương trình phát triển điện hạt nhân quốc gia và SMR sẽ là thành phần không thể thiếu trong Chương trình điện hạt nhân Việt Nam và SMR là lựa chọn tiềm năng dài hạn cho Việt Nam, song cần tiếp cận thận trọng, từng bước và dựa trên bằng chứng. Việc xây dựng một kế hoạch tốt cho SMR là nhiệm vụ khó, do đó Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam đang tập trung nghiên cứu, đào tạo và thúc đẩy hợp tác quốc tế để chuẩn bị cho các quyết định chính sách trong tương lai khi triển khai SMR thay thế các nhà máy nhiệt điện hiện nay vào năm 2050.
* Hành lang pháp lý cho phát triển SMR
Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam Trần Chí Thành cho biết: Thời gian qua, công tác xây dựng, hoàn thiện thể chế, chính sách và pháp luật đã tạo hành lang pháp lý cho phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử và triển khai chương trình điện hạt nhân bảo đảm an toàn, an ninh và hiệu quả. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hạt nhân Việt Nam cần thay đổi và hoàn thiện quy định cho phát triển và triển khai SMR vì hệ thống pháp luật hiện quy định chủ yếu dành cho nhà máy điện hạt nhân với các lò công suất lớn. SMR được xem là giải pháp hỗ trợ quá trình chuyển dịch năng lượng và giảm phát thải carbon trong các ngành công nghiệp khó giảm phát thải nhưng SMR còn mới và chưa được kiểm chứng rộng rãi. Quá trình thương mại hóa SMR vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức khi phần lớn các thiết kế hiện vẫn trong giai đoạn cấp phép hoặc thử nghiệm công nghệ.
Hiện hành lang pháp lý cho phát triển SMR cơ bản đã sẵn sàng với Luật Điện lực sửa đổi năm 2024 đã nhấn mạnh việc đầu tư vào các dự án Nhà máy điện hạt nhân thuộc thẩm quyền của Chính phủ. Bên cạnh đó, để hoàn thiện hành lang pháp lý cho phát triển điện hạt nhân, Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) năm 2025 đã có nhiều thay đổi liên quan đến triển khai dự án Nhà máy điện hạt nhân từ nghiên cứu tiền khả thi, khả thi, đánh giá địa điểm, thiết kế cơ sở, thiết kế kỹ thuật, quy trình thẩm định, chạy thử... Đặc biệt, Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư vào SMR. Đây là điều kiện nền tảng để phát triển ứng dụng năng lượng nguyên tử, đặc biệt là chương trình phát triển điện hạt nhân được triển khai an toàn, an ninh, hiệu quả và bền vững.
Theo Viện trưởng Trần Chí Thành, tại Việt Nam, những diễn biến mới nhất từ chương trình phát triển SMR trên thế giới có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang chuẩn bị cho việc phát triển điện hạt nhân nhằm bảo đảm an ninh năng lượng, đáp ứng nhu cầu phụ tải tăng trưởng dài hạn và thực hiện các cam kết giảm phát thải khí nhà kính. Theo Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050, Việt Nam đặt mục tiêu đưa vào vận hành hai nhà máy điện hạt nhân quy mô lớn tại Ninh Thuận và triển khai ít nhất một dự án sử dụng công nghệ lò phản ứng mô đun nhỏ SMR trước năm 2035. Đến năm 2050, hệ thống điện hạt nhân dự kiến được mở rộng với khoảng 4 lò phản ứng công suất lớn và từ 10-15 lò SMR.
Bên cạnh đó, SMR cũng được Chính phủ xác định là một trong những sản phẩm công nghệ chiến lược thuộc nhóm công nghệ tạo động lực tăng trưởng mới, công nghệ nền tảng cho tương lai và công nghệ bảo đảm tự chủ trong lĩnh vực an ninh, quốc phòng. Điều này cho thấy, bên cạnh định hướng tập trung vào các nhà máy điện hạt nhân quy mô lớn, Việt Nam đang từng bước chuẩn bị cho phát triển, ứng dụng SMR trong dài hạn.
Quá trình cấp phép, xây dựng và vận hành các dự án tiên phong trên thế giới từ IAEA cho thấy cuộc “đua” phát triển SMR đang bước sang giai đoạn sàng lọc và thương mại hóa trong những năm tới, góp phần định hình tương lai của điện hạt nhân thế hệ mới, đồng thời cung cấp những kinh nghiệm thực tiễn quan trọng cho các quốc gia đang xem xét phát triển SMR, trong đó có Việt Nam, từng bước phát triển ngành công nghiệp điện hạt nhân tương lai./.
