Trải qua hàng nghìn năm tồn tại, cây Dã hương cổ thụ ở xã Tiên Lục (thành phố Bắc Ninh) không chỉ là báu vật thiên nhiên quý hiếm mà còn trở thành biểu tượng văn hóa, gắn bó với đời sống tinh thần của người dân địa phương.
Nằm trên một gò đất rộng cạnh đình Viễn Sơn, cây Dã hương cổ thụ có thân cây lớn khoảng 8 người ôm, cao chừng 36m, tán rộng phủ khoảng 800m2. Lớp vỏ dày, sần sùi theo năm tháng, những cành lớn vươn rộng, tỏa bóng xanh mát, tạo nên vẻ uy nghiêm, cổ kính cho khu di tích.
Không ai biết chính xác cây Dã hương có từ bao giờ. Theo thần tích lưu truyền tại địa phương, dưới thời vua Lê Cảnh Hưng (1740 - 1786), trong một lần đi qua vùng đất này, nhà vua thấy cây Dã hương to đẹp nên đã sắc phong là "Quốc chúa đô mộc Dã Đại vương", hàm ý tôn vinh cây Dã hương to đẹp bậc nhất nước Nam và cho phép thờ phụng tại đình làng.
Trong tâm thức người dân địa phương, cây Dã hương còn là chứng nhân lịch sử, gắn với nhiều thăng trầm của quê hương. Người dân thân thương gọi cây bằng cái tên "cụ Dã", "cụ cây", xem đó như một vị thần mộc che chở cho xóm làng.
Ông Hoàng Viết Nên (thủ từ đình Viễn Sơn) cho biết, từ bao đời nay, cây Dã hương đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống cộng đồng. Dưới bóng cây, người già gặp gỡ, trò chuyện, trẻ nhỏ vui chơi. Những người con xa quê mỗi lần trở về đều muốn ghé thăm, ngắm nhìn và chạm tay vào thân cây như tìm lại một phần ký ức thân thuộc.
Ngoài ra, cây Dã hương còn có giá trị về sinh thái và thực vật. Dã hương thuộc họ long não, trong nhựa cây có chứa tinh dầu thơm; lá và gỗ có những công dụng nhất định trong đời sống. Hương thơm tự nhiên từ cây cùng không gian xanh mát khiến nơi đây trở thành điểm dừng chân đặc biệt đối với du khách.
Những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và thiên nhiên của cây Dã hương cùng quần thể di tích Tiên Lục đã được Nhà nước ghi nhận qua nhiều lần xếp hạng. Năm 1989, cây Dã hương cùng quần thể đình, chùa, đền tại Tiên Lục được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Năm 2012, cây được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây di sản Việt Nam. Đặc biệt, tháng 11/2024, quần thể di tích đình, đền, chùa Tiên Lục (gồm chùa Phúc Quang, đền Tiên Lục, đình Thuận Hòa, đình Viễn Sơn và cây Dã hương) được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
Ngày nay, bảo vệ cây Dã hương không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là ý thức chung của cộng đồng. Địa phương luôn quan tâm chăm sóc, tôn tạo cảnh quan khu di tích, gia cố những vị trí thân cây bị rỗng, dựng trụ chống các cành lớn và làm hàng rào bảo vệ khu vực gốc cây. Người dân cũng tích cực ươm trồng, nhân giống cây con nhằm duy trì và phát triển nguồn gen quý của cây di sản.
Ông Nguyễn Quốc Hùng (người dân xã Tiên Lục) cho biết, cây Dã hương đã gắn bó với đời sống của người dân nơi đây qua nhiều thế hệ. Từ khi còn nhỏ, ông đã được nghe ông bà, cha mẹ kể những câu chuyện về cây cổ thụ và lớn lên dưới bóng cây thân thuộc. Với người dân Tiên Lục, cây không chỉ là một báu vật thiên nhiên mà còn là niềm tự hào, biểu tượng của quê hương, nơi lưu giữ những ký ức và tình cảm của bao thế hệ. Vì vậy, mỗi người dân đều ý thức được trách nhiệm bảo vệ, chăm sóc cây, không để những tác động từ con người làm ảnh hưởng đến sự phát triển của cây. Ông mong muốn các thế hệ hôm nay và mai sau tiếp tục chung tay gìn giữ để cây Dã hương mãi xanh tốt, trường tồn cùng quê hương.
Chị Hoàng Thị Hằng (du khách đến từ Hà Nội) chia sẻ, chị đã biết đến cây Dã hương Tiên Lục từ nhiều năm trước qua sách báo và những câu chuyện giới thiệu về một cây cổ thụ quý hiếm của Việt Nam. Tuy nhiên, khi được tận mắt chiêm ngưỡng cây, chị vẫn không khỏi bất ngờ trước sức sống bền bỉ qua hàng nghìn năm. Điều khiến chị ấn tượng không chỉ là vẻ đẹp kỳ vĩ của thiên nhiên mà còn là tình cảm trân quý, sự gắn bó và ý thức gìn giữ di sản của người dân địa phương. Chị mong muốn cây Dã hương tiếp tục được quan tâm chăm sóc, bảo vệ bằng những giải pháp phù hợp để không chỉ thế hệ hôm nay mà cả con cháu mai sau đều có cơ hội được đến thăm, chiêm ngưỡng và cảm nhận giá trị đặc biệt của báu vật thiên nhiên này.
Cùng với công tác bảo tồn, cây Dã hương ngày càng trở thành điểm đến thu hút du khách trong và ngoài nước. Đến Tiên Lục, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng dáng vóc kỳ vĩ của một cây cổ thụ quý hiếm mà còn có dịp tìm hiểu những câu chuyện lịch sử, văn hóa và phong tục của vùng quê giàu truyền thống.
Dưới tán Dã hương, thời gian dường như lắng lại. Những lớp vỏ sần sùi, cành cây vươn rộng và hương thơm dịu nhẹ gợi nhắc về sức sống bền bỉ của thiên nhiên, tình cảm gắn bó của con người với mảnh đất quê hương. Cây vẫn đứng đó như một chứng nhân ngàn năm, lưu giữ ký ức của làng và tiếp tục kể câu chuyện về đất, người Tiên Lục qua từng thế hệ./.
