Dự thảo Luật Phát triển đô thị đã mở ra hướng đi mới nhưng vẫn cần thêm các cơ chế đủ mạnh để Thành phố Hồ Chí Minh thật sự trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo và đô thị toàn cầu của khu vực.
Thành phố Hồ Chí Minh đang đứng trước yêu cầu cấp thiết thu hút và giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao để hiện thực hóa mục tiêu trở thành đô thị đổi mới sáng tạo. Dự thảo Luật Phát triển đô thị được kỳ vọng tạo bước đột phá với nhiều cơ chế về thu hút, trọng dụng và phát triển nhân lực song các chuyên gia cho rằng cần đồng thời xây dựng môi trường làm việc đủ sức cạnh tranh để chính sách phát huy hiệu quả.
*Thêm chính sách đãi ngộ
Nhiều năm qua, Thành phố Hồ Chí Minh đối mặt tình trạng "chảy máu chất xám", đặc biệt trong các lĩnh vực y tế, giáo dục, quản lý đô thị, văn hóa - thể thao. Riêng sau đại dịch COVID-19, giai đoạn 2021-2023, mỗi năm có khoảng 1.000 nhân viên y tế nghỉ việc, trong đó năm 2022 lên tới hơn 1.500 người.
Theo các chuyên gia, nguyên nhân xuất phát từ chế độ đãi ngộ chưa tương xứng, điều kiện và môi trường làm việc còn nhiều áp lực, thiếu tính cạnh tranh quốc tế, cùng các thủ tục về thị thực, giấy phép lao động còn phức tạp.
Dự thảo Luật Phát triển đô thị dành riêng Điều 36 quy định về thu hút, trọng dụng và phát triển nguồn nhân lực với nhiều cơ chế mới như hỗ trợ đào tạo, đầu tư cơ sở vật chất phục vụ nghiên cứu, tạo thuận lợi về thị thực và cư trú đối với chuyên gia, nhà khoa học, lao động trình độ cao là người nước ngoài cùng gia đình.
Tiến sỹ, Luật sư Hà Hải, Phó chủ nhiệm Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, đây là những chính sách cần thiết, thể hiện sự quan tâm của thành phố đối với yếu tố con người - nguồn lực giữ vai trò quyết định trong quá trình phát triển. Việc xây dựng các cơ chế đủ sức hấp dẫn để thu hút và giữ chân nhân tài không chỉ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của thành phố mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nâng cao chất lượng quản trị đô thị trong giai đoạn tới.
Đồng quan điểm về điều 36 về thu hút nhân tài là một điểm sáng của dự thảo Luật Phát triển đô thị, tuy nhiên, theo Tiến sỹ Trần Hải Linh, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân và Đầu tư Việt Nam - Hàn Quốc, Chủ tịch sáng lập Hội Chuyên gia, Trí thức Việt Nam - Hàn Quốc, kinh nghiệm từ Hàn Quốc cho thấy chính sách thu hút nhân tài phải đi kèm với hệ sinh thái nghiên cứu và cơ chế chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm thương mại. Tiến sỹ Trần Hải Linh đề xuất bổ sung cơ chế “Trí thức kiều bào về phục vụ đất nước”, với việc xây dựng chương trình đặc biệt thu hút chuyên gia người Việt đang làm việc tại Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ, châu Âu về làm việc tại Thành phố với thời hạn tối thiểu 2 năm.
“Cùng với đó là các ưu đãi cụ thể như miễn thuế thu nhập cá nhân 5 năm đầu; hỗ trợ chi phí di chuyển và định cư; ưu tiên nhận đất xây dựng nhà ở với giá ưu đãi; bảo lưu vị trí công việc tại nước ngoài trong thời gian thực hiện chương trình (phối hợp với doanh nghiệp đối tác). Đồng thời thành lập Câu lạc bộ Trí thức toàn cầu của Thành phố Hồ Chí Minh (Global Talent Network), kết nối các chuyên gia Việt kiều tại 20-30 quốc gia, vùng lãnh thổ, hoạt động như mạng lưới cố vấn chiến lược cho các chính sách phát triển đô thị”, ông Trần Hải Linh đề xuất.
Các chính sách vượt trội, đột phá để thu hút nhân tài là cần thiết nhưng các chuyên gia cũng lưu ý ở một số lĩnh vực cần cân nhắc để có cơ chế phù hợp. Nêu ví dụ điều 26 dự thảo Luật Đô thị đặc biệt về phát triển hệ thống y tế, an sinh xã hội, Tiến sỹ Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, điều 26 có tính đột phá khi cho phép Chủ tịch UBND Thành phố thừa nhận giấy phép hành nghề nước ngoài để cấp giấy phép hành nghề tại Việt Nam; cấp phép nhập khẩu thuốc đặc biệt; cho phép áp dụng kỹ thuật loại đặc biệt.
“Đây là cơ chế cần thiết để Thành phố Hồ Chí Minh trở thành trung tâm y tế quốc tế, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu tiêu chí thừa nhận giấy phép nước ngoài không chặt chẽ”, Tiến sỹ Đỗ Phú Trần Tình nhấn mạnh; đồng thời đề xuất chỉnh sửa điều 26 để bảo đảm an toàn y tế và thu hút nhân lực quốc tế. Theo đó, đối với việc thừa nhận giấy phép hành nghề nước ngoài, cần bổ sung điều kiện cụ thể.
*Tạo môi trường làm việc để thu hút nhân tài
Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc thu hút nhân tài không thể chỉ dựa vào các chính sách hỗ trợ tài chính đơn thuần. Nhiều chuyên gia, nhà quản lý cho rằng, điều quan trọng hơn là xây dựng một môi trường làm việc thực sự cởi mở, chuyên nghiệp và đề cao năng lực sáng tạo. Vì vậy, dự thảo Luật Phát triển đô thị đã mở ra hướng đi mới nhưng vẫn cần thêm các cơ chế đủ mạnh để Thành phố Hồ Chí Minh thật sự trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo và đô thị toàn cầu của khu vực.
Chia sẻ về vấn đề này, bà Phạm Phương Thảo, nguyên Phó Bí thư Thành ủy, nguyên Chủ tịch HĐND Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, quan trọng là môi trường làm việc cho chuyên gia, chứ không chỉ là mức lương. Chỉ ra một thực tế hơn 10 năm qua Thành phố Hồ Chí Minh dù đã có các chính sách đãi ngộ thoáng nhưng chỉ thu hút được khoảng chục chuyên gia mà đến nay đã rơi rớt bớt, bà Thảo nhấn mạnh: Nếu với chuyên gia, nhất là chuyên gia kiều bào, chuyên gia nước ngoài khi huy động vào bộ máy hành chính để làm việc nhưng vẫn quản lý bằng cách chấm công, không có quyền tự quyết về ý tưởng, nhân lực, chế độ làm việc, điều kiện nghiên cứu thì rất khó để họ phát huy hiệu quả công việc, không thể thu hút được nhân tài.
Nguyên Chủ tịch HĐND Thành phố Hồ Chí Minh đề xuất dự thảo Luật Phát triển đô thị cần thể chế hóa việc thành phố được phân quyền triệt để trong thu hút nhân tài để tạo cơ chế cho các chuyên gia thực hiện hiệu quả ý tưởng sáng tạo, đột phá thực chất, đem lại nguồn lực cho khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội thành phố.
Cũng theo các chuyên gia, bên cạnh việc thu hút nguồn nhân lực từ bên ngoài, Thành phố cũng cần chú trọng đầu tư cho việc phát triển nguồn nhân lực trong nước, đặc biệt là đội ngũ sinh viên, nhà khoa học trẻ, lực lượng trí thức trẻ và nhân sự có tiềm năng trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
“Chính sách thu hút nhân tài sẽ chỉ phát huy hiệu quả bền vững khi được kết hợp với chiến lược đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực tại chỗ, qua đó hình thành hệ sinh thái nhân tài có khả năng tự tái tạo và phát triển lâu dài. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Thành phố Hồ Chí Minh xây dựng đội ngũ nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển của một đô thị đặc biệt có sức cạnh tranh trong khu vực và trên thế giới”, Tiến sỹ Hà Hải chia sẻ thêm.
Theo dự thảo Luật Phát triển đô thị, HĐND Thành phố quy định chính sách và việc sử dụng ngân sách thành phố để đầu tư hiện đại hóa một số trường cao đẳng trọng điểm, chất lượng cao đạt chuẩn khu vực, quốc tế phù hợp với định hướng phát triển ngành, nghề ưu tiên; thực hiện chính sách hỗ trợ học phí đối với người theo học các ngành, nghề trọng điểm, ngành, nghề tiếp cận trình độ tiên tiến của khu vực và thế giới.
Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân và Đầu tư Việt Nam - Hàn Quốc Trần Hải Linh đề xuất mô hình liên kết trường đại học - doanh nghiệp - đô thị thông minh trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Theo đó, dự thảo Luật Đô thị đặc biệt nên bổ sung quy định cho phép trường đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh thành lập công ty con, spin-off công nghệ (tức các doanh nghiệp khởi nghiệp được tách ra từ các trường đại học hoặc viện nghiên cứu), khu ươm tạo trong khuôn viên trường với cơ chế chia sẻ sở hữu trí tuệ rõ ràng.
Theo ông Linh, Thành phố Hồ Chí Minh có thể tham khảo mô hình KAIST của Hàn Quốc (Korea Advanced Institute of Science and Technology), nơi đại học gắn chặt với ngành công nghiệp trong từng khâu từ nghiên cứu đến thương mại hóa sản phẩm để xây dựng một “Đại học Đổi mới sáng tạo Thành phố Hồ Chí Minh” đẳng cấp quốc tế./.
