Những ngày đầu thu, Xà Phìn (xã Thanh Thủy, Tuyên Quang) bước vào mùa đẹp nhất trong năm. Những sườn núi, ruộng bậc thang nối nhau chuyển sang màu vàng óng.
Giữa những tầng lúa chín, các nếp nhà truyền thống của đồng bào Dao nép mình dưới những mái lá cọ phủ rêu xanh. Một bên rực rỡ sắc mùa màng, một bên trầm mặc màu thời gian, tạo nên vẻ đẹp rất riêng của “làng rêu” Xà Phìn.
Từ trung tâm xã Thanh Thủy, con đường vào Xà Phìn quanh co theo sườn núi. Những khúc cua mở ra các thung lũng nối tiếp, phía xa là núi rừng chìm trong mây. Buổi sớm, mây bảng lảng ngang lưng chừng núi, bản làng thấp thoáng giữa sương, những thửa ruộng bậc thang vàng lên trong nắng. Cảnh sắc ấy khiến hành trình đến Xà Phìn tự thân đã là một trải nghiệm.
Mái nhà phủ màu thời gian
Nếu ruộng bậc thang tạo nên vẻ đẹp mùa thu thì những mái nhà rêu lại làm nên dấu ấn khó trộn lẫn của Xà Phìn. Khí hậu ẩm lạnh, nhiều sương mù quanh năm khiến rêu phát triển tự nhiên trên mái lá cọ. Qua nhiều năm, lớp rêu phủ dày, xanh mướt, có mái trải kín từ nóc xuống tận mép nhà.
Những nếp nhà ấy đã tồn tại qua nhiều thế hệ, gắn với đời sống của người Dao. Nay, trong mắt du khách, chúng trở thành một phần vẻ đẹp đặc trưng của bản làng.
Trong căn nhà sàn lợp lá cọ đã hơn 15 năm tuổi, bà Đặng Thị Ken, người dân thôn Xà Phìn, mỉm cười khi nhắc đến “mái rêu” của gia đình: “Gia đình tôi đã sống ở đây bao đời. Nhà nào cũng dựng bằng gỗ lấy trên rừng trồng, mái lợp bằng lá cọ. Do độ ẩm cao, mùa đông sương mù dày nên chỉ sau vài năm, rêu đã bắt đầu mọc phủ. Như mái nhà tôi, hơn 15 năm nay đã phủ kín hai bên mái, xanh mướt một màu. Rêu đẹp nhất từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau, chỉ lụi đi chừng nửa tháng rồi lại mọc lớp mới, tươi tốt vô cùng.”
Với bà Ken và nhiều hộ dân nơi đây, mái rêu không chỉ là dấu vết của thời gian, mà còn gắn với ký ức, với đời sống văn hóa của cộng đồng người Dao. Rêu xanh giữ ấm cho ngôi nhà vào mùa đông, mát mẻ khi hè đến, vừa bền bỉ vừa mang lại vẻ đẹp khác lạ.
Ông Đặng Văn Háu, người có uy tín thôn Xà Phìn, cho biết trước đây bà con coi những mái nhà phủ rêu là điều bình thường, nhưng khi ngày càng nhiều du khách tìm đến, người dân nhận ra đây là giá trị cần gìn giữ.
“Nhà truyền thống và mái rêu đã có từ lâu. Khách đến rất thích chụp ảnh, ngắm cảnh, tìm hiểu cuộc sống của bà con. Chúng tôi thấy vui vì vẻ đẹp quê hương được nhiều người biết đến, đồng thời cũng ý thức hơn trong việc giữ gìn những ngôi nhà này”, ông Háu chia sẻ.
Vào mùa lúa chín, vẻ đẹp ấy càng nổi bật. Từ trên cao nhìn xuống, những thửa ruộng vàng xen giữa mái nhà xanh rêu và màu xanh của núi rừng. Không cần những điểm check-in được dựng lên, Xà Phìn có sẵn những khung cảnh khiến du khách muốn dừng chân.
Những ngày này, từng nhóm du khách, nhất là các bạn trẻ, tìm về Xà Phìn để khám phá. Người dừng bên những cung đường quanh co ngắm mây núi, người đi giữa những thửa ruộng, người tìm đến những mái nhà rêu để lưu lại khoảnh khắc mùa vàng.
Anh Hoàng Anh Tuấn, du khách đến từ Hà Nội, cho rằng Xà Phìn hấp dẫn bởi vẻ đẹp tự nhiên và những trải nghiệm khác biệt. “Điều tôi thích nhất là cảnh ở đây rất nguyên sơ. Ruộng bậc thang mùa lúa chín kết hợp với những mái nhà phủ rêu tạo nên khung cảnh rất đặc biệt. Đường đi cũng thú vị, có những đoạn mây ở ngay lưng chừng núi. Đến đây không chỉ để chụp ảnh mà còn có cảm giác được sống chậm lại và khám phá một vùng đất mới”, anh Tuấn nói.
Từ cảnh sắc đến sinh kế
Sự hấp dẫn của cảnh quan đang mở ra hướng phát triển mới cho Xà Phìn. Từ những nếp nhà truyền thống, người dân bắt đầu tham gia làm du lịch. Một số hộ chỉnh trang nhà cửa, phát triển homestay, phục vụ ăn uống, lưu trú và trải nghiệm đời sống bản địa.
Du khách có thể nghỉ lại trong những ngôi nhà của người dân, thưởng thức món ăn truyền thống, tìm hiểu phong tục, văn hóa của đồng bào Dao và khám phá cảnh quan ruộng bậc thang. Những trải nghiệm giản dị ấy đang trở thành sản phẩm du lịch có sức hút riêng.
Theo ông Lê Mạnh Dũng, Chủ tịch UBND xã Thanh Thủy, địa phương xác định phát triển du lịch phải dựa trên những lợi thế sẵn có, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân.
“Thanh Thủy đang hoàn thiện các đề án để đẩy mạnh phát triển du lịch, tập trung khai thác cảnh quan thiên nhiên, bản sắc văn hóa và những sản phẩm đặc trưng của địa phương. Cùng với quảng bá, thu hút du khách, xã khuyến khích người dân tham gia phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, qua đó kết hợp phát triển kinh tế với bảo tồn cảnh quan và các giá trị văn hóa truyền thống”, ông Dũng cho biết.
Từ những mái nhà rêu, ruộng bậc thang đến những cung đường giữa mây núi, Xà Phìn đang có những lợi thế không dễ tìm thấy ở nơi khác. Tuy nhiên, chính vẻ đẹp nguyên sơ ấy cũng đặt ra yêu cầu giữ gìn cảnh quan, kiến trúc truyền thống và môi trường sống trong quá trình phát triển du lịch.
Mùa lúa chín ở Xà Phìn không kéo dài. Chỉ trong ít tuần, sắc vàng sẽ dần nhường chỗ cho những gam màu khác của núi rừng. Nhưng những mái nhà phủ rêu vẫn nằm đó, lặng lẽ lưu giữ dấu ấn của thời gian.
Đến Xà Phìn những ngày này, du khách có thể bắt gặp một vùng cao rất đỗi bình dị: ruộng bậc thang vàng trong nắng, mái nhà Dao xanh màu rêu, mây trôi ngang sườn núi và những con đường quanh co dẫn vào bản. Không ồn ào, không cầu kỳ, vẻ đẹp ấy đủ để người ta muốn đi chậm lại, ngắm lâu hơn và rồi mong có dịp trở lại.
Xà Phìn đang chuyển mình từ một bản làng miền núi thành điểm đến được nhiều người biết tới. Điều đáng quý là hành trình ấy bắt đầu từ chính những gì vốn có: đất, núi, ruộng đồng, nếp nhà và văn hóa của người dân. Khi những giá trị ấy được gìn giữ và đánh thức đúng cách, mùa lúa chín không chỉ mang đến một bức tranh đẹp, mà còn mở ra một mùa mới cho du lịch và sinh kế của người dân nơi đây…/.
