Phong tục mừng tuổi hay còn gọi là lì xì đầu năm dịp Tết Nguyên đán trở thành một nét đẹp văn hóa đặc sắc trong đời sống văn hóa của người Việt.
Trong không khí ấm cúng, sum vầy của Tết Nguyên Đán, phong tục mừng tuổi hay còn gọi là lì xì đầu năm trở thành một nét đẹp văn hóa đặc sắc trong đời sống văn hóa của người Việt. Những phong bao lì xì rực rỡ sắc màu mang theo lời chúc mạnh khỏe, bình an, thịnh vượng... vừa là món quà mang giá trị vật chất, vừa chứa đựng ý nghĩa tinh thần sâu sắc, thể hiện sự gắn kết giữa các thế hệ trong gia đình và niềm tin vào điều tốt lành của năm mới.
* Niềm vui mừng tuổi đầu năm
Theo thông lệ, cứ vào sáng Mùng 1 Tết, sau lễ cúng gia tiên, gia đình anh Phạm Mạnh Chung (Long Biên, Hà Nội) lại cùng quây quần bên bữa cơm đầu năm. Lúc này, người lớn trong nhà sẽ mừng tuổi cho con, cháu những phong bao lì xì đầu năm mới, cùng với những lời chúc tốt đẹp, mong các con, cháu luôn mạnh khỏe, bình an, công việc hanh thông, làm ăn phát đạt; mong các cháu luôn mạnh khỏe, học giỏi, ngoan ngoãn…
Vợ chồng anh Chung cũng mừng tuổi bố mẹ, với lời chúc cha mẹ năm mới luôn mạnh khỏe, bình an, vui vầy bên con cháu. Đám trẻ nhỏ hào hứng, vui vẻ khi được nhận những phong bao lì xì đầu năm với lời cảm ơn và chúc sức khỏe tới những người lớn trong gia đình. Tiếng cười trẻ thơ xen lẫn tiếng chúc tụng của người lớn tạo nên cảm giác rộn ràng, ấm cúng và mang phong vị Tết cổ truyền rất thiêng liêng trong trong ngày đầu tiên của năm mới.
“Đây là truyền thống của gia đình tôi trong nhiều năm qua. Không chỉ với gia đình hai bên nội ngoại, trong những ngày đầu Xuân năm mới, khi đi du Xuân, chúc Tết, chúng tôi cũng có những phong bao lì xì may mắn, gửi cho các cháu nhỏ và những người lớn tuổi, họ hàng, người quen, thân. Tiền mừng tuổi là những đồng tiền mới, mệnh giá tuy không cao, nhưng là lời chúc mừng may mắn trong năm mới đến với gia đình, bạn bè, người thân”, anh Phạm Mạnh Chung chia sẻ.
Không chỉ gia đình anh Chung, với hầu hết các gia đình khác ở Việt Nam, tục lệ mừng tuổi đầu năm cũng luôn được duy trì, trở thành một nét văn hóa đẹp trong những ngày đầu Xuân năm mới. Đồng tiền trong phong bao có thể nhiều, có thể ít, nhưng điều đọng lại trong tâm thức của mỗi người là cảm giác được yêu thương và được nhớ đến. Người lớn trao lộc đầu năm như gửi gắm niềm tin: mong con cháu khỏe mạnh, hanh thông. Con cháu mừng tuổi ông bà, cha mẹ như một lời cảm ơn thầm lặng vì những tháng năm yêu thương, dạy dỗ nên người…
Bà Nguyễn Thị Mai (Hoàng Mai, Hà Nội) chia sẻ, ngày Tết, vui nhất là nhìn các cháu xếp hàng chúc Tết, mình trao phong bao mừng tuổi cho các cháu. Cảm giác như mình đang trao cho các con, cháu cả một năm mới mạnh khỏe, vui vẻ, an khang… chứ không chỉ là tiền. Ngày đầu năm, ai cũng mong đón những điều tốt đẹp, mới mẻ. Và phong bao lì xì trở thành biểu tượng của khởi đầu tươi sáng, bởi mọi người đều tin rằng, nhận lộc đầu năm với tâm thế vui vẻ thì cả năm sẽ may mắn, suôn sẻ…
Với Phạm Mỹ Ngọc, học sinh lớp 9 (Long Biên, Hà Nội), thì tiền mừng tuổi đầu năm mới là “vốn quý” để Ngọc có thể làm được nhiều điều mình mong muốn. “Cháu rất thích được mừng tuổi ngày Tết. Cháu thường xin mẹ cho giữ tiền mừng tuổi của mình để mua sách, mua những món đồ cháu yêu thích. Năm ngoái cháu đã dùng một phần tiền mừng tuổi của mình để ủng hộ đồng bào bị lũ lụt theo lời kêu gọi của nhà trường mà không phải xin bố mẹ”, Mỹ Ngọc chia sẻ.
Cùng với sự phát triển của công nghệ, tục mừng tuổi cũng bước vào kỷ nguyên số. Những năm gần đây, hình thức “lì xì online” qua ứng dụng ngân hàng, ví điện tử trở nên phổ biến. Chỉ cần vài thao tác trên điện thoại, phong bao đỏ có thể “ting ting” đến người nhận ở bất cứ đâu. Với những gia đình ở xa, những người bận rộn, hoặc những người không còn thói quen dùng tiền mặt, lì xì online đem lại sự tiện lợi, bởi dù người thân ở xa, vẫn có thể mừng tuổi nhau để lấy may đầu năm.
Chị Lan Phương, hiện đang sinh sống và làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, do điều kiện công tác xa, không về nhà đón Tết cùng gia đình được, vì thế, ngay sau thời khắc giao thừa, chị đã chuyển tiền mừng tuổi vào tài khoản cho mọi người trong gia đình, cùng với lời chúc Tết đầu năm mới đến cả nhà. Chị Lan Phương cho biết, nhóm bạn trẻ của chị khi gặp nhau đầu năm, cũng mừng tuổi nhau bằng cách chuyển khoản, vì mọi người giờ ít khi sử dụng tiền mặt nữa, nên cách mừng tuổi online này rất tiện lợi.
Chị Lục Kim Hoa, hiện đang sinh sống và làm việc ở Đài Loan (Trung Quốc) chia sẻ, Tết không về được, nên chị chuyển lì xì qua ứng dụng cho bố mẹ, các em và các cháu ở nhà. “Dù không cầm tận tay phong bao, nhưng tôi vẫn gọi video, chúc Tết trực tiếp, nên dù ở rất xa, nhưng cảm giác vẫn rất gần gũi, thân thuộc”, chị Kim Hoa chia sẻ.
* Nét đẹp văn hóa người Việt
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, tục mừng tuổi xuất phát từ quan niệm Á Đông về sự khởi đầu. Năm mới là thời khắc thiêng liêng, mở ra chu kỳ vận hành mới của đất trời. Những lời chúc sức khỏe, bình an, học giỏi, thành đạt được trao đi trong ngày đầu năm mang ý nghĩa “khai vận”, như gieo những hạt mầm tốt lành cho suốt cả năm phía trước.
Ở cách gọi "lì xì", đây được cho là có nguồn gốc từ tiếng Trung Quốc, phát âm theo âm Hán Việt là “Lợi thị” (lãi chợ) mà người Việt Nam đọc chệch ra thành lì xì. Lì xì còn được gọi bằng những tên khác là mở hàng hay tiền phát vốn, với kỳ vọng buôn bán có lãi. Do đó, lì xì mang nghĩa là tiền hên, tiền may mắn, điều lành, điều tốt. Tặng lì xì là tặng món tiền thể hiện điều lành và may mắn cho đứa trẻ.
Ở Việt Nam, mừng tuổi đầu năm là nét đẹp trong văn hóa của người Việt từ xưa đến nay. Tiền mừng tuổi còn gọi là tiền “mở hàng”, là đồng tiền đầu tiên của năm mới, mang ý nghĩa khơi dòng vận khí. Trẻ nhỏ nhận tiền mừng tuổi với lời chúc hay ăn chóng lớn, học hành tấn tới. Người cao niên nhận phong bao đỏ cùng lời chúc thọ, chúc sức khỏe dồi dào. Sự trao - nhận ấy tạo nên vòng tuần hoàn của ân tình, nối kết các thế hệ trong cùng một mái nhà và kết nối các mối quan hệ gắn bó trong xã hội.
Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, tục mừng tuổi ở Việt Nam có từ xa xưa, là nét đẹp truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Trong cuốn “Việt Nam phong tục”, học giả Phan Kế Bính viết, sáng mùng Một Tết, cúng gia tiên xong, con cháu lạy mừng ông bà, cha mẹ, lạy hai lạy. Ông bà, cha mẹ mừng cho con cháu mỗi đưa vài xu, vài hào gọi là tiền mừng tuổi… Những dòng ghi chép ấy cho thấy tục mừng tuổi đã ăn sâu vào nếp sinh hoạt gia đình Việt từ rất sớm, gắn với khoảnh khắc chuyển giao năm cũ - năm mới, gắn với bàn thờ tổ tiên, với sự sum họp gia đình.
Còn theo sách “Lễ tục trong gia đình người Việt” của tác giả Bùi Xuân Mỹ, đi đôi với tục xông đất, xông nhà là tục mừng tuổi và chúc thọ. Bố mẹ, ông bà mừng tuổi cho con cháu; con cháu chúc thọ bố mẹ, ông bà, bạn bè, những người thân thiết mừng tuổi cho nhau. Khi con cháu họ hàng cũng như con cháu bạn bè, nếu còn nhỏ tuổi, đến nhà đều được chủ nhà cho tiền mừng tuổi, nhiều ít tùy tình tùy cảnh. Khách cũng mừng tuổi cho con cháu còn nhỏ của chủ nhà. Tiền mừng tuổi thường cho số lẻ, ngụ ý tiền đó sẽ dư mãi ra. Có thể mừng tuổi bằng tiền hoặc bằng quà…
Cũng theo tác giả Bùi Xuân Mỹ, mừng tuổi là một dịp để những người thân thiết quan tâm đến nhau về quyền lợi vật chất, nhưng là một thứ vật chất được thông qua tình cảm, nên rất có ý nghĩa. Người ta tin rằng, thêm một Tết là thêm một tuổi, thêm một tuổi là thêm một điều mừng: người trẻ thì lớn khôn, người già thêm tuổi thọ…
Các chuyên gia văn hóa nhận định rằng, phong tục lì xì ngày Tết mang đậm giá trị truyền thống, với ý nghĩa quan trọng hơn cả số tiền bên trong. Mục đích ban đầu của lì xì là “phát lộc” - chia sẻ may mắn đầu năm. Phát lộc ở đây không phải phân phát của cải, mà là chia sẻ phúc khí. Người lớn trao cho trẻ nhỏ niềm tin và kỳ vọng; con cháu gửi lại ông bà sự hiếu kính và ước mong trường thọ. Chính sự trao đổi mang tính biểu tượng ấy đã làm nên chiều sâu văn hóa của phong tục. Nó khiến ngày Tết không chỉ là dịp vui chơi, mà còn là dịp củng cố nền tảng đạo đức gia đình.
Tuy nhiên, hiện nay, cũng có những biến tướng không hay làm lệch đi ý nghĩa nhân văn của phong tục, khi một số người coi lì xì như một hình thức biếu tặng mang tính vật chất. Một số trẻ em có thói quen mở ngay phong bao để xem số tiền bên trong, thậm chí có thái độ không vui nếu số tiền ít…
Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, để tránh những “biến tướng” không hay từ phong tục mừng tuổi, chúng ta cần giáo dục thế hệ trẻ, kể cả những em nhỏ biết tiền mừng tuổi đó là lộc, dù ít hay nhiều cũng phải biết nói lời cảm ơn và thể hiện sự vui mừng, vì người ta đã mang cái lộc may mắn đến cho mình. Các gia đình cũng nên dạy con cách nhận mừng tuổi có văn hóa: Không xé bao lì xì trước mặt khách, biết thưa gửi, cảm ơn khi nhận tiền lì xì, không bình luận về mệnh giá của tờ tiền… có như vậy, tục mừng tuổi đầu năm sẽ là nét đẹp bền bỉ trong văn hóa Việt.
Dù theo cách truyền thống hay hiện đại, lì xì ngày đầu năm vẫn là một phong tục đẹp, một nét văn hóa đặc sắc trong Tết Nguyên đán, mang đến niềm vui và sự hứng khởi cho cả người trao lẫn người nhận. Mặc dù cách đón Tết nay và Tết xưa đã có ít nhiều thay đổi, nhưng tục lệ này vẫn sẽ luôn được gìn giữ và trở thành một phần không thể thiếu trong dịp Tết của người Việt Nam./.
