Từ một bản Mường còn ít được biết đến, nơi đây đã hình thành hệ thống sản phẩm khá đa dạng, khai thác hiệu quả cảnh quan tự nhiên, bản sắc văn hóa dân tộc Mường và đời sống sinh hoạt truyền thống.
Cách trung tâm Hà Nội khoảng 60 km, Mường Cốc (xã Mỹ Đức) đang dần hiện diện trên bản đồ du lịch Thủ đô như một điểm đến mới của du lịch cộng đồng. Không lựa chọn phát triển bằng những công trình quy mô lớn, vùng bán sơn địa này đi theo hướng gìn giữ cảnh quan, phát huy bản sắc văn hóa Mường và để chính người dân trở thành chủ thể của hoạt động du lịch. Sau gần 8 tháng xây dựng sản phẩm, Mường Cốc đã sẵn sàng đón du khách bằng những giá trị vốn có của mình.
*Đánh thức tiềm năng bản Mường
Những năm gần đây, cùng với xu hướng du lịch ngắn ngày, nhiều điểm đến ở ngoại thành Hà Nội trở thành lựa chọn của du khách mỗi dịp cuối tuần. Trong bối cảnh đó, Mường Cốc được xem là một sản phẩm mới, mang màu sắc khác biệt khi khai thác những giá trị nguyên bản của cộng đồng người Mường thay vì đầu tư mạnh vào hạ tầng hay các loại hình giải trí hiện đại.
Nằm ở vùng bán sơn địa phía Tây Nam Thủ đô, Mường Cốc vẫn lưu giữ khá nguyên vẹn không gian làng quê với những cánh đồng lúa, hồ nước, đầm sen, núi đá vôi cùng nếp sống bình dị của đồng bào Mường. Không gian ấy còn được bồi đắp bởi kho tàng văn hóa truyền thống như tiếng chiêng Mường, dân ca Mường, ẩm thực, nghề thủ công, tri thức dân gian và nếp sinh hoạt được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Đó cũng là những giá trị được Sở Du lịch Hà Nội cùng chính quyền địa phương lựa chọn làm nền tảng để xây dựng mô hình du lịch cộng đồng.
Theo Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội Trần Trung Hiếu, phát triển du lịch cộng đồng là một trong những định hướng quan trọng của thành phố nhằm khai thác hiệu quả tài nguyên du lịch nông thôn, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân và góp phần thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Thực hiện định hướng đó, trong thời gian qua, Sở Du lịch Hà Nội đã phối hợp với UBND xã Mỹ Đức, các chuyên gia và cộng đồng dân cư từng bước xây dựng, hoàn thiện sản phẩm du lịch cộng đồng Mường Cốc. Từ một bản Mường còn ít được biết đến, nơi đây đã hình thành hệ thống sản phẩm khá đa dạng, khai thác hiệu quả cảnh quan tự nhiên, bản sắc văn hóa dân tộc Mường và đời sống sinh hoạt truyền thống để tạo nên những trải nghiệm chân thực dành cho du khách.
Đầu tháng 7 vừa qua, Sở Du lịch Hà Nội phối hợp UBND xã Mỹ Đức công bố sản phẩm du lịch cộng đồng Mường Cốc với chủ đề “Mường Cốc - Chạm vào bình yên”, đồng thời ký kết biên bản ghi nhớ với các doanh nghiệp lữ hành nhằm đưa sản phẩm vào khai thác.
Theo ông Trần Trung Hiếu, ngay từ khi xây dựng sản phẩm, Mường Cốc đã hướng tới phát triển một điểm đến xanh, có trách nhiệm, lấy cộng đồng làm trung tâm và từng bước hướng tới mô hình du lịch cộng đồng Net Zero của Hà Nội thông qua việc giảm phát thải, hạn chế rác thải nhựa dùng một lần, phát triển mạng lưới Refill Station - trạm tiếp nước miễn phí và khuyến khích du khách thực hành du lịch có trách nhiệm.
Ông nhấn mạnh, đây không chỉ là xu hướng của du lịch hiện đại mà còn là định hướng phát triển của Hà Nội nhằm hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống của cộng đồng địa phương.
Theo Chủ tịch UBND xã Mỹ Đức Nguyễn Quang Đường, với điều kiện tự nhiên và bản sắc văn hóa độc đáo của người Mường, xã Mỹ Đức xác định phát triển du lịch là một trong những mũi nhọn của kinh tế địa phương. Xã đã thành lập Ban Điều phối du lịch cộng đồng, xây dựng kế hoạch triển khai theo từng giai đoạn, đồng thời tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng làm du lịch cho người dân. Cộng đồng địa phương cũng tích cực đóng góp ngày công cải tạo cảnh quan, trồng hoa, bảo vệ môi trường, hoàn thiện hạ tầng và xây dựng các sản phẩm phục vụ du lịch.
Đến nay, cùng với sự đồng hành của Sở Du lịch Hà Nội và các đơn vị tư vấn, Mường Cốc đã hình thành hệ sinh thái du lịch với 6 thôn vùng lõi phát triển du lịch cộng đồng; 26 hộ dân tham gia cung ứng dịch vụ; 7 homestay, 4 farmstay; 8 cung đường đạp xe khám phá bản Mường, 2 tuyến trekking thiên nhiên và dược liệu; 8 chương trình tour trải nghiệm trong đó có 4 tour liên kết đáp ứng đa dạng nhu cầu của khách du lịch và các dòng khách chuyên đề cùng gần 60 điểm tài nguyên, trải nghiệm được số hóa; triển khai tiêu chí “5 không” gồm không thực phẩm bẩn, không hoá chất độc hại, không rác thải nhựa một lần, không làm mai một bản sắc văn hoá Mường và không tạo ra sản phẩm du lịch xa rời đời sống cộng đồng. Đến nay, địa phương đã sẵn sàng đưa sản phẩm du lịch cộng đồng Mường Cốc vào khai thác và đón khách.
*Để người Mường làm du lịch trên quê hương mình
Điều tạo nên sự khác biệt của Mường Cốc không chỉ nằm ở cảnh quan hay hệ thống sản phẩm trải nghiệm mà còn ở cách xây dựng mô hình phát triển, trong đó người dân địa phương giữ vai trò trung tâm.
Theo Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội Trần Trung Hiếu: “Giá trị cốt lõi của quá trình xây dựng sản phẩm du lịch cộng đồng Mường Cốc không chỉ là sự hình thành của các tour, tuyến hay các dịch vụ phục vụ du khách, mà là sự chuyển biến trong nhận thức và vai trò của cộng đồng địa phương. Người dân nơi đây đã từng bước trở thành chủ thể của quá trình phát triển, chủ động gìn giữ, phát huy và giới thiệu những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Mường; đưa đời sống thường nhật, phong tục, nghề truyền thống, ẩm thực và không gian văn hóa bản địa trở thành những trải nghiệm chân thực, giàu bản sắc”.
Từ định hướng đó, nhiều sản phẩm trải nghiệm được xây dựng dựa trên chính đời sống của người dân bản địa.
Du khách đến Mường Cốc có thể tham gia chương trình “Một ngày làm người Mường”, mặc trang phục truyền thống, học một vài câu giao tiếp bằng tiếng Mường, cùng người dân làm nông, chế biến các món ăn địa phương, thưởng thức cỗ lá, lắng nghe tiếng chiêng Mường hay tìm hiểu nghề thủ công truyền thống. Những trải nghiệm ấy không được tạo dựng như các “show diễn” phục vụ khách mà được hình thành từ chính nhịp sống thường ngày của cộng đồng.
Song song với việc khai thác các giá trị văn hóa, Mường Cốc cũng lựa chọn phát triển du lịch theo hướng xanh và có trách nhiệm.
Mô hình Refill Station được triển khai tại điểm đến nhằm khuyến khích du khách mang theo bình nước cá nhân, hạn chế sử dụng chai nhựa dùng một lần. Cùng với đó là tiêu chí du lịch “5 không”, hướng đến giảm rác thải, gìn giữ cảnh quan và xây dựng ý thức bảo vệ môi trường cho cả người dân lẫn du khách.
Theo các doanh nghiệp lữ hành, lợi thế của Mường Cốc còn nằm ở vị trí thuận lợi khi chỉ cách trung tâm Hà Nội hơn một giờ di chuyển và có thể kết nối với nhiều điểm đến khác ở khu vực Mỹ Đức cũng như vùng phụ cận để hình thành các chương trình du lịch trong ngày hoặc cuối tuần.
Ông Vũ Văn Tuyên, Tổng Giám đốc Travelogy cho rằng, Mường Cốc sở hữu nhiều điều kiện để phát triển các sản phẩm du lịch đường bộ ngắn ngày nhờ hệ thống sông, hồ, núi đá vôi, đầm sen cùng không gian bán sơn địa đặc trưng. Đặc biệt, tiêu chí “5 không” giúp du khách cảm nhận rõ sự trong lành của môi trường và nhịp sống chậm của bản Mường.
Tại hội nghị kết nối phát triển du lịch cộng đồng Mường Cốc, Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội Trần Trung Hiếu cũng đề nghị UBND xã Mỹ Đức tiếp tục quan tâm công tác quản lý điểm đến; huy động sự tham gia của cộng đồng; bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống; giữ gìn cảnh quan, môi trường, bảo đảm an ninh, an toàn cho du khách.
Đối với Tổ điều phối du lịch cộng đồng Mường Cốc, ông đề nghị phát huy vai trò là đầu mối kết nối giữa cộng đồng, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và du khách; chủ động chuẩn hóa các chương trình trải nghiệm, nâng cao chất lượng dịch vụ và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý, quảng bá điểm đến.
Các doanh nghiệp lữ hành được khuyến khích xây dựng các chương trình phù hợp với nhu cầu thị trường, đồng thời tăng cường liên kết Mường Cốc với các điểm đến khác của Hà Nội và khu vực lân cận để hình thành những tuyến du lịch liên vùng.
“Về phía Sở Du lịch Hà Nội, chúng tôi cam kết sẽ tiếp tục đồng hành cùng UBND xã Mỹ Đức trong công tác quảng bá, xúc tiến, kết nối doanh nghiệp, đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng sản phẩm và từng bước xây dựng Mường Cốc trở thành điểm đến du lịch cộng đồng tiêu biểu của Thủ đô theo hướng xanh, chuyên nghiệp và bền vững”, ông Trần Trung Hiếu khẳng định.
Việc đưa Mường Cốc vào khai thác không chỉ bổ sung thêm một điểm đến mới cho du lịch Hà Nội mà còn mở ra cơ hội để người dân địa phương phát huy các giá trị văn hóa Mường gắn với phát triển sinh kế.
Du lịch có thể mang đến nguồn thu mới, nhưng điều tạo nên sức sống lâu dài của Mường Cốc vẫn là những giá trị đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Khi người dân vẫn tự hào kể câu chuyện về bản làng mình, khi tiếng chiêng Mường vẫn vang lên trong những nếp nhà, những đầm sen vẫn được gìn giữ giữa vùng bán sơn địa và mỗi du khách đều có thể cảm nhận được sự chân thành của cộng đồng bản địa, đó cũng là lúc Mường Cốc tạo nên bản sắc riêng trên bản đồ du lịch Thủ đô./.
