Không chỉ mang giá trị nghệ thuật, hát chầu văn còn là phương thức lưu giữ, chuyển tải những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết và quan niệm văn hóa của người Việt.
Giữa vùng đất dưới chân núi Tam Đảo, thôn Yên Chung, xã Tam Dương Bắc, tỉnh Phú Thọ từ lâu được biết đến là nơi có truyền thống hát văn, hát chầu văn và thực hành nghi lễ hầu Thánh. Từ những người nông dân gắn bó với đồng ruộng, nhiều thế hệ người dân nơi đây đã bén duyên với tiếng đàn, lời hát, trở thành những cung văn, thanh đồng góp phần gìn giữ, lan tỏa một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo.
Trong nhịp sống hôm nay, tiếng hát chầu văn ở Yên Chung không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là câu chuyện về tình yêu di sản, ý thức trao truyền và khát vọng gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Yên Chung không chỉ có những người biết hát chầu văn mà đã hình thành một cộng đồng có khả năng duy trì, thực hành và lan tỏa loại hình nghệ thuật này.
*Về Yên Chung nghe chuyện học hát chầu văn
Nằm gần quần thể danh thắng Tây Thiên - vùng đất hội tụ nhiều di tích, đền, phủ và không gian sinh hoạt tín ngưỡng dân gian, Yên Chung có điều kiện thuận lợi để tiếp xúc với những hình thức thực hành văn hóa tâm linh truyền thống. Khu vực chân núi Tam Đảo và vùng lân cận từ lâu gắn với đời sống tín ngưỡng phong phú của người dân, với những công trình tâm linh là môi trường để các hình thức diễn xướng dân gian, trong đó có hát chầu văn, được duy trì và phát triển.
Từ chỗ là người nghe, người xem các thanh đồng, cung văn đến hành lễ, sinh hoạt tín ngưỡng, một bộ phận người dân Yên Chung bắt đầu tìm hiểu, học hát, học đàn và tham gia thực hành. Người biết nhiều chỉ bảo người biết ít, người có kinh nghiệm dìu dắt lớp sau.
Ông Nguyễn Xuân Lý, 86 tuổi, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát chầu văn thôn Yên Chung là một trong những người am hiểu và có nhiều năm gắn bó với loại hình nghệ thuật này. Theo ông, hát văn, còn gọi là hát chầu văn, hát hầu đồng hay hát bóng, là loại hình ca hát cổ truyền gắn liền với nghi thức hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu và tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần. Với lời ca trau chuốt, trang nghiêm cùng âm nhạc mang màu sắc tâm linh, chầu văn được xem là hình thức ca hát mang ý nghĩa chầu Thánh.
Hát văn có nhiều hình thức như hát thờ, hát hầu và hát văn tại đền, đình, phủ. Vào những ngày đầu xuân, ngày lễ hội, các cung văn thường hát những bài văn về vị Thánh được thờ phụng tại nơi thờ tự hoặc theo yêu cầu của khách hành hương. Có những lời ca còn được xem như lời khấn nguyện, gửi gắm mong ước về bình an, may mắn và cuộc sống tốt đẹp.
Hiện thôn Yên Chung có hàng trăm người biết hát văn, hát chầu văn. Riêng Câu lạc bộ hát chầu văn có khoảng 50 thành viên, đây là lực lượng nòng cốt thường xuyên tham gia biểu diễn tại nhiều tỉnh, thành phố. Câu lạc bộ được chia thành hơn 10 nhóm nhỏ, mỗi nhóm thường có từ 3 đến 5 người để thuận tiện đi diễn. Có thành viên trong Câu lạc bộ tham gia trên dưới 100 buổi biểu diễn mỗi năm.
Từ một hoạt động văn hóa gắn với đời sống tín ngưỡng, hát chầu văn đã trở thành nét sinh hoạt có dấu ấn riêng của cộng đồng Yên Chung. Sự phát triển ấy không chỉ đáp ứng nhu cầu mưu sinh mà còn bắt nguồn từ niềm say mê, sự gắn bó và ý thức gìn giữ một loại hình nghệ thuật truyền thống.
*Khi tiếng đàn, lời hát trở thành nhịp cầu nối các thế hệ
Sức hấp dẫn của hát chầu văn được tạo nên từ sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, ca từ, nhạc cụ, trang phục, múa và diễn xướng. Trong đó, tiếng hát của cung văn giữ vai trò dẫn dắt, kết nối các yếu tố nghệ thuật, tạo nên không khí vừa trang nghiêm vừa giàu sức cuốn hút.
Mỗi bài văn, mỗi làn điệu chầu văn thường gắn với một nhân vật, một sự tích hoặc một giá đồng cụ thể. Lời ca chủ yếu sử dụng các thể thơ truyền thống, trong đó có thể thơ lục bát, với nội dung ca ngợi công đức các vị Thánh, những nhân vật lịch sử, người có công với dân, với nước; đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, hạnh phúc, mùa màng tốt tươi.
Trong một buổi thực hành nghi lễ, người tham dự có thể cảm nhận sự hòa quyện giữa lời ca và tiếng nhạc. Tiếng đàn nguyệt khi khoan thai, khi réo rắt; tiếng trống, tiếng phách tạo nhịp; giọng hát của cung văn lúc trầm lắng, lúc ngân vang, khi dồn dập, rộn ràng. Cùng với âm nhạc là sắc màu của trang phục, những động tác múa và đạo cụ mang tính biểu tượng. Khăn chầu, áo ngự, kiếm, quạt, hoa hay mái chèo được lựa chọn phù hợp với từng nhân vật, từng giá đồng, tạo nên không gian diễn xướng giàu màu sắc.
Đằng sau vẻ đẹp ấy là quá trình học tập, rèn luyện không đơn giản. Người cung văn phải thuộc lời, nắm chắc cấu trúc bài bản, hiểu nội dung từng giá đồng; đồng thời biết sử dụng nhạc cụ và phối hợp với người thực hành nghi lễ. Bởi vậy, nghề cung văn đòi hỏi sự kiên trì, niềm đam mê và quá trình truyền dạy lâu dài.
Ở Yên Chung, tình yêu chầu văn được nối dài từ những người cao tuổi đến lớp con cháu. Cụ Đào Tiến Long, 95 tuổi, là người khởi xướng phong trào hát văn ở làng. Trước đây, cụ hát hay, biết đánh trống và có nhiều đóng góp cho hoạt động này. Dù đã nghỉ hát, cụ vẫn quan tâm, dõi theo phong trào văn nghệ truyền thống của địa phương. Đáng quý, niềm say mê của cụ đã được tiếp nối trong gia đình khi một người con và ba người cháu nội đều biết hát, trong đó có những người thường xuyên tham gia biểu diễn.
Một trong những người đang tiếp tục nối dài mạch truyền ấy là anh Nguyễn Văn Vượng, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát chầu văn thôn Yên Chung. Không chỉ hát tốt, anh còn thành thạo đàn nguyệt và biết thực hành nghi lễ hầu đồng. Với mong muốn nghệ thuật truyền thống không bị mai một, anh đã hướng cho các con tiếp cận với đàn, hát văn, chầu văn. Hai người con của anh là Nguyễn Văn Vĩ (sinh năm 2002) và Nguyễn Văn Đại (sinh năm 2004) đều giỏi đàn và gắn bó loại hình nghệ thuật này.
Những câu chuyện ấy cho thấy hát chầu văn không chỉ được trao truyền trong các câu lạc bộ mà còn được gìn giữ qua chính nếp sinh hoạt gia đình, dòng họ. Người đi trước truyền lại cho người đi sau không chỉ lời ca, làn điệu mà còn cả tình yêu và sự trân trọng đối với di sản quê hương.
*Giữ hồn di sản, lan tỏa những giá trị tốt đẹp trong cộng đồng
Không chỉ mang giá trị nghệ thuật, hát chầu văn còn là phương thức lưu giữ, chuyển tải những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết và quan niệm văn hóa của người Việt. Qua các bài văn ca ngợi công đức của những vị Thánh, những người có công dựng nước, giữ nước, người thực hành và thưởng thức được tiếp cận với những câu chuyện về lòng yêu nước, tri ân tiền nhân, thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn".
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, hình tượng người Mẹ được tôn vinh, thể hiện sự trân trọng đối với vai trò của người phụ nữ, đồng thời gửi gắm ước vọng về sự che chở, bình an, no đủ. Năm 2016, UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong tổng thể di sản ấy, hát chầu văn giữ vị trí quan trọng, là thành tố âm nhạc và diễn xướng gắn bó mật thiết với nghi lễ hầu đồng.
Đối với Yên Chung, sự ghi danh của UNESCO càng làm nổi bật ý nghĩa của việc bảo tồn những giá trị mà cộng đồng đã tiếp nhận, gìn giữ và thực hành qua nhiều năm. Bởi di sản không chỉ tồn tại trong các văn bản nghiên cứu hay danh hiệu được trao tặng mà trước hết phải được nuôi dưỡng trong đời sống, được cộng đồng hiểu, trân trọng và tự nguyện trao truyền.
Từ góc độ cộng đồng, phong trào hát chầu văn còn đem lại những tác động tích cực đối với đời sống kinh tế, xã hội của người dân. Anh Nguyễn Văn Toan, Trưởng thôn Yên Chung cho biết, phong trào hát văn, chầu văn ở Yên Chung phát triển góp phần gìn giữ bản sắc, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Nhiều người trong câu lạc bộ hát hay, đàn giỏi, thường xuyên được mời biểu diễn ở các tỉnh, thành phố, trở thành niềm tự hào của thôn và địa phương.
Theo anh Nguyễn Văn Toan, hoạt động biểu diễn cũng mang lại nguồn thu đáng kể, giúp nhiều gia đình cải thiện cuộc sống. Đáng chú ý, một số người thường xuyên đi hát, đi diễn còn phát tâm công đức, đóng góp cho các hoạt động thiện nguyện, hỗ trợ những hoàn cảnh khó khăn tại địa phương. Giá trị của phong trào vì thế không chỉ thể hiện ở việc duy trì một loại hình nghệ thuật truyền thống mà còn ở sự gắn kết cộng đồng, tinh thần sẻ chia và trách nhiệm với xã hội.
Anh Toan cho hay, chính quyền địa phương và thôn Yên Chung thường xuyên vận động người dân, nhất là những người tham gia biểu diễn ở nhiều nơi, tiếp tục giữ gìn những nét đẹp truyền thống; không vì quyền lợi mà làm sai lệch ý nghĩa của nghi lễ. Việc thực hành tín ngưỡng cần dựa trên sự hiểu biết, tự nguyện, hướng thiện và tôn trọng các quy tắc văn hóa.
*Để tiếng hát còn ngân vang qua nhiều thế hệ
Những năm qua, ngành chức năng của tỉnh phối hợp luôn quan tâm đến hát văn, hát chầu, tạo điều kiện để nghệ nhân, thanh đồng, cung văn từ nhiều địa phương gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm và giới thiệu tài năng. Liên hoan hát văn, hát chầu văn toàn quốc năm 2021 tại đền Chân Suối, huyện Tam Đảo (cũ), với sự tham gia của 18 đoàn và gần 400 nghệ nhân, diễn viên, thanh đồng, đạo quan, là một hoạt động tiêu biểu góp phần tôn vinh loại hình nghệ thuật này.
Với lợi thế nằm trong không gian văn hóa gần Tây Thiên và vùng núi Tam Đảo, Yên Chung có điều kiện kết nối hoạt động bảo tồn chầu văn với các chương trình giới thiệu di sản, trải nghiệm văn hóa và phát triển du lịch địa phương. Những buổi giới thiệu làn điệu chầu văn, giao lưu với nghệ nhân, tìm hiểu nhạc cụ truyền thống có thể giúp du khách hiểu hơn về đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân nơi đây.
Hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, câu chuyện ở Yên Chung gợi lên một ý nghĩa sâu sắc. Đó là văn hóa không chỉ được tạo nên bởi những công trình, di tích hay sự kiện quy mô lớn mà còn được nuôi dưỡng từ những con người bình dị, những việc làm bền bỉ trong đời sống thường ngày. Đó là người cao tuổi từng đặt nền móng cho phong trào hát văn, người có nhiều kiến thức kiên trì truyền lại một làn điệu, người cung văn nâng niu từng câu hát và những người trẻ bắt đầu tìm hiểu di sản của quê hương.
Bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát chầu văn ở Yên Chung cũng chính là góp phần gìn giữ một phần ký ức văn hóa của người Việt. Khi cộng đồng còn yêu tiếng hát, người đi trước còn tâm huyết truyền nghề và lớp trẻ còn mong muốn tiếp nhận, di sản sẽ tiếp tục có sức sống, để từ miền quê dưới chân núi Tam Đảo, tiếng hát của những cung văn, thanh đồng vẫn ngân vang, góp thêm một sắc màu độc đáo vào bức tranh văn hóa đa dạng, giàu bản sắc của đất nước./.
- Từ khóa:
- Ngày Văn hóa Việt Nam
- mạch nguồn
- chầu văn
- Tam Đảo


