Việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh đặt ra yêu cầu ở không gian số, nơi đang đặt ra nhiều thách thức trong việc chăm bồi nền tảng văn hóa, đạo đức, phát triển nhân cách, lối sống cho thế hệ trẻ.
“Chú trọng xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, xây dựng môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại” là một trong những nội dung được đề cập trong Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết đặc biệt nhấn mạnh việc “tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình - nhà trường - xã hội trong việc hình thành và hoàn thiện nhân cách con người Việt Nam, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ”.
*Gắn Nghị quyết 80 với Chiến lược phát triển thanh niên
Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định, trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn chú trọng phát triển văn hóa và con người Việt Nam; đồng thời nêu rõ xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, xây dựng môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại là nhiệm vụ hàng đầu trong kỷ nguyên mới của đất nước. Tầm nhìn đến năm 2045, xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam xã hội chủ nghĩa, trong đó con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu, động lực của phát triển.
Nghị quyết 80 đặc biệt chú trọng đến thế hệ trẻ trong xây dựng con người Việt Nam, nhấn mạnh các giải pháp: Lấy xây dựng nhân cách con người làm trọng tâm để định hướng hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học vào mục tiêu xây dựng con người phát triển toàn diện về đức - trí - thể - mỹ; giúp con người nâng cao trí tuệ, tự hoàn thiện nhân cách, hình thành thế giới quan khoa học, hướng tới các giá trị chân - thiện - mỹ. Đặt giáo dục đạo đức và văn hóa lên hàng đầu trong các cơ sở giáo dục từ bậc mầm non; tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình - nhà trường - xã hội trong việc hình thành và hoàn thiện nhân cách con người Việt Nam, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ.
Trong khi đó, Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam giai đoạn 2021-2030 nêu bật: Thanh niên được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược bồi dưỡng, phát huy nguồn lực con người. Thanh niên phát huy vai trò là lực lượng xã hội to lớn, xung kích, sáng tạo, đi đầu trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam với mục tiêu xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam phát triển toàn diện, giàu lòng yêu nước, có ý chí tự cường, tự hào dân tộc.
Đồng thời là thế hệ thanh niên Việt Nam có lý tưởng cách mạng, hoài bão, khát vọng vươn lên xây dựng đất nước; có đạo đức, ý thức công dân, chấp hành pháp luật; có sức khỏe và lối sống lành mạnh; có văn hóa, kiến thức, trình độ học vấn, kỹ năng sống, nghề nghiệp và việc làm; có ý chí lập thân, lập nghiệp, năng động, sáng tạo, làm chủ khoa học, công nghệ. Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam cũng hướng tới việc phát triển nguồn nhân lực trẻ chất lượng cao đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước và hội nhập quốc tế. Phát huy tinh thần cống hiến, xung kích, tình nguyện và nâng cao trách nhiệm của thanh niên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Tâm đắc với tinh thần vì thế hệ trẻ của Nghị quyết 80, phù hợp với Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam và chủ đề “Dưới lá cờ vẻ vang của Ðảng, tuổi trẻ Việt Nam tiên phong trong kỷ nguyên mới” trong hoạt động Đoàn năm 2026, Thạc sĩ Nguyễn Tuấn Anh công tác tại Tổng Công ty Công nghiệp Sài Gòn, từng là Chủ tịch Hội Thanh niên - Sinh viên Việt Nam tại California (Hoa Kỳ) chia sẻ: Chín mươi lăm năm qua, dưới ngọn cờ vẻ vang của Đảng, các thế hệ đoàn viên, thanh niên Việt Nam đã để lại những dấu ấn đẹp trong lịch sử dân tộc bằng lòng yêu nước, tinh thần dấn thân, ý chí vượt khó và sự hi sinh không tiếc tuổi xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Truyền thống ấy đến hôm nay vẫn vẹn nguyên giá trị, không chỉ là niềm tự hào mà còn như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng mà bền bỉ đối với thế hệ trẻ trong hành trình trưởng thành.
“Đất nước đang đi qua giai đoạn phát triển rất đặc biệt. Những yêu cầu mới của chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế sâu rộng đang mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra những đòi hỏi ngày càng cao hơn đối với chất lượng nguồn nhân lực, bản lĩnh công dân và nền tảng văn hóa của xã hội. Trong bối cảnh ấy, câu chuyện về lối sống của thanh niên không còn là chuyện riêng của từng cá nhân mà gắn trực tiếp với chất lượng nguồn nhân lực, sức bật của nền kinh tế và sức bền của xã hội”, Thạc sĩ Nguyễn Tuấn Ánh nhấn mạnh.
Dưới góc nhìn của một chuyên gia văn hóa, Tiến sĩ Nguyễn Thị Quốc Minh (Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, thanh niên là lực lượng tiên phong trong sự nghiệp kiến tạo tương lai của một dân tộc. “Nhưng một thế hệ trẻ thực sự vững vàng không chỉ được đo bằng tri thức hay kỹ năng mà còn phải được hun đúc từ một nền tảng văn hóa bền vững và quá trình giáo dục đúng hướng. Trong bối cảnh hiện đại, khi thế giới số mở ra vô vàn cơ hội nhưng cũng tiềm ẩn nhiều cạm bẫy, việc xây dựng một thế hệ thanh niên sống đẹp lại càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết”, Tiến sĩ Quốc Minh nhận định.
*Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh cho thanh, thiếu niên
Theo các chuyên gia, với việc xác định xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội và không gian số là một trong những mục tiêu nhằm đẩy mạnh xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam, Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị cũng đồng thời nhấn mạnh đến vai trò và sự phối hợp của “ba trụ cột” gia đình - nhà trường - xã hội cùng sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, của toàn xã hội trong việc chăm lo, phát triển thế hệ trẻ.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Quốc Minh, để nuôi dưỡng những phẩm chất làm nên “tuổi trẻ sống đẹp”, nền tảng văn hóa và giáo dục giữ vai trò cốt lõi: “Giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn là hành trình giúp người trẻ hiểu mình, hiểu người và hiểu cuộc sống. Đó là quá trình hình thành “sức đề kháng” trước những tác động tiêu cực của xã hội, giúp họ không dễ bị thao túng tâm lý, không mù quáng chạy theo đám đông. Văn hóa, với những giá trị bền vững chính là “la bàn” định hướng cho người trẻ giữa một thế giới nhiều biến động”.
Nền tảng gốc rễ văn hóa và giáo dục như nhận định của các chuyên gia được cụ thể hóa trong Nghị quyết 80 với nhiệm vụ được nêu ra: Đặt giáo dục đạo đức và văn hóa lên hàng đầu trong các cơ sở giáo dục từ bậc mầm non. Bạn Thái Hồng Khang, giáo viên Ngữ văn, Trường Trung học cơ sở Hoàng Diệu (phường Tân Phú), nhà giáo trẻ tiêu biểu Thành phố Hồ Chí Minh năm 2024 cho rằng, giáo dục đạo đức không phải là nội dung phụ mà chính là nền tảng để các lĩnh vực giáo dục khác phát huy hiệu quả vai trò của mình trong việc hình thành, phát triển nhân cách con người, nhất là học sinh.
Theo bạn Thái Hồng Khang, giáo dục đạo đức cho học sinh không chỉ dừng lại ở việc dạy các bài học lý thuyết về đạo đức mà cần kết hợp giữa dạy học và giáo dục trong mọi hoạt động; kết hợp chặt chẽ giữa gia đình - nhà trường - xã hội, bởi nhân cách học sinh được hình thành từ nhiều môi trường khác nhau; “giáo dục đạo đức” là quá trình lâu dài, liên tục và toàn diện, không thể chỉ giao cho nhà trường mà cần sự chung tay của toàn xã hội.
Trong giai đoạn hiện nay, việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh không chỉ từ gia đình, nhà trường đến xã hội, không chỉ thông qua giáo dục đạo đức và văn hóa mà còn đặt ra yêu cầu ở không gian số, nơi đang đặt ra nhiều thách thức trong việc chăm bồi nền tảng văn hóa, đạo đức, phát triển nhân cách, lối sống cho thế hệ trẻ. Theo sinh viên Lê Nguyên Ân, Khoa Báo chí và Truyền thông (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), với sự phát triển như vũ bão của công nghệ số và mạng xã hội, giới trẻ ngày nay vừa có điều kiện thuận lợi để phát triển các kỹ năng chuyên môn nhưng cũng đối diện nhiều nguy cơ, cạm bẫy.
“Mạng xã hội như Facebook, YouTube, TikTok, Instagram… và công nghệ AI càng phát triển đem đến cả điều tích cực lẫn tiêu cực. Mặt trái là thông tin sai sự thật, độc hại, tin - hình ảnh - clip giả tràn lan, nhẹ thì làm người đọc, người xem bị cuốn theo thông tin sai, tin xấu, nặng là các trường hợp lừa đảo, lôi kéo vi phạm pháp luật. Điều này đòi hỏi người trẻ như em phải tự tăng cường sức đề kháng khi tham gia không gian mạng”, bạn Nguyên Ân chia sẻ.
“Trong thời đại số, lối sống đẹp còn được thử thách qua cách con người hiện diện trên không gian mạng; văn hóa số ngày nay không chỉ là vấn đề kỹ năng mà còn gắn với bản lĩnh và nhân cách”, Thạc sĩ Nguyễn Tuấn Anh bày tỏ quan điểm, đồng thời cho rằng, người trẻ sống đẹp trong thời đại số là người biết tiếp cận tri thức với tinh thần cầu thị, biết kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, biết phản biện bằng lý lẽ thay cho cảm tính, biết giữ sự tử tế trong cách nói và cách ứng xử. Trong một môi trường mà điều tích cực và điều tiêu cực luôn đan xen, sự tỉnh táo của người trẻ có ý nghĩa rất lớn. Một xã hội muốn phát triển lành mạnh trong thời đại số rất cần những công dân trẻ giàu tri thức, có trách nhiệm và biết tự giữ mình trước những xô lệch của đời sống ảo./.
