Gắn bó hơn 30 năm với Hãng phim hoạt hình Việt Nam nhưng khi nhắc đến họa sĩ Trần Lãng, giới mỹ thuật lại nhớ nhiều hơn đến những bức sơn mài đậm chất Việt với hình ảnh thiếu nữ áo dài, phố cổ Hà Nội và những miền quê yên bình.
Người kể chuyện bằng sơn mài
Họa sĩ Trần Lãng sinh năm 1957 tại Hà Nội, tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội năm 1989, gia nhập Hội Điện ảnh Việt Nam năm 1982, hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam năm 1990. Ông cũng có hơn 30 năm làm việc cho Hãng phim hoạt hình. Họa sĩ chia sẻ, tư duy điện ảnh đã ảnh hưởng ít nhiều đến cách ông sáng tạo hội họa, giúp ông có cái nhìn tổng thể về hòa sắc, bố cục và cách dẫn dắt câu chuyện trong tác phẩm. Nhờ đó tranh không sa vào cầu kỳ hay ủy mị.
Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm nghề sơn mài, Trần Lãng đến với hội họa như một sự sắp đặt của số phận. Ông cụ thân sinh từng là nghệ nhân sơn mài và giảng dạy chuyên ngành này tại Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp. Từ khi mới 7-10 tuổi, họa sĩ đã được giao công việc mài tranh. Khi ấy, cậu bé Trần Lãng chưa hiểu nghệ thuật là gì, mọi việc học vẽ đều do cha định hướng. Chỉ đến khi trưởng thành, bước vào con đường mỹ thuật chuyên nghiệp, họa sĩ mới nhận ra "nghề đã chọn mình".
Những năm đầu sáng tác, Trần Lãng chủ yếu vẽ sơn dầu và tranh lụa theo phong cách tiết chế màu sắc của danh họa Nguyễn Phan Chánh. Sau khi tốt nghiệp đại học năm 1989, ông rong ruổi vẽ phong cảnh vùng Thanh Trì rồi bán cho khách nước ngoài. Tiếp đó là loạt tranh về phố cổ Hà Nội với những con phố như Mã Mây, Hàng Mắm, Nguyễn Hữu Huân, Lương Ngọc Quyến, Hàng Chĩnh.
Đến năm 1995, ông quyết định tập trung toàn bộ vào sơn mài. Đề tài yêu thích là thiếu nữ trong tà áo dài, Hà Nội, làng quê và phong cảnh miền núi, những hình ảnh mang đậm bản sắc Việt Nam. Năm 2000, họa sĩ Trần Lãng tổ chức triển lãm cá nhân đầu tiên chuyên về sơn mài. Năm 2005, ông tổ chức triển lãm cá nhân lần thứ hai.
Nhiều năm gần đây, các tác phẩm của ông tiếp tục được ghi nhận. Năm 2023, bức "Phố trong mơ" tái hiện ký ức thời sơ tán lên Phú Thọ trong những ngày Hà Nội chống chiến tranh phá hoại đoạt giải của Hội Mỹ thuật Việt Nam. Năm 2025, ông đoạt Giải B Triển lãm Mỹ thuật Thủ đô với tác phẩm "Giai điệu phố". Trước đó, tác phẩm "Thì thầm bên suối" khắc họa hai cô gái người Giáy bên dòng suối chờ phiên chợ Sìn Hồ cũng đoạt giải của Hội Mỹ thuật Việt Nam.
Kiến tạo chiều sâu từ những lớp sơn
Với chất liệu sơn mài truyền thống kết hợp tư duy tạo hình hiện đại, họa sĩ Trần Lãng đã tái hiện trọn vẹn vẻ đẹp hoài niệm, bình dị của con người, cảnh vật Việt Nam. Những cổng làng cổ kính, mái đình, cây đa, nếp nhà… hiện lên sinh động nhờ sự tương phản mạnh mẽ giữa nền đỏ son chủ đạo cùng kỹ thuật dát vàng, dát bạc đan xen với mảng khối lập thể khỏe khoắn.
Chiếm vị trí trung tâm sáng tạo nghệ thuật là hình tượng người phụ nữ Việt Nam trong tà áo dài truyền thống. Dù đi dạo phố dưới tán cây rợp bóng hay ngồi tâm sự bên bàn trà, các thiếu nữ đều toát lên vẻ đài các, dịu dàng. Kỹ thuật mài nhiều lớp công phu, sự phối hợp màu sắc tinh tế giữa sắc xanh, vàng kim cùng vỏ trứng đã minh chứng cho khả năng làm chủ chất liệu hội họa truyền thống và một tình yêu tha thiết đối với di sản văn hóa dân tộc.
Theo họa sĩ Trần Lãng, sơn mài đòi hỏi sự kiên nhẫn và sức bền đặc biệt. Một tác phẩm thường mất ít nhất hai tháng để hoàn thành vì phải trải qua nhiều lớp sơn, nhiều lần ủ và chờ khô. Khó khăn lớn nhất là người vẽ không thể nhìn trực tiếp màu sắc cuối cùng mà phải "nhìn ngược", tưởng tượng kết quả sau khi mài. Không ít tác phẩm rơi vào bế tắc, họa sĩ phải "úp mặt tranh vào tường" cất đi nhiều tháng, đến khi tìm ra cách xử lý mới tiếp tục hoàn thiện. Nhiều trường hợp, chính khoảng thời gian "lùi lại" ấy lại giúp tác phẩm đạt hiệu quả nghệ thuật cao hơn mong đợi.
Nếu phác thảo là bước đặt nền móng thì kỹ thuật gắn vỏ trứng và khảm trai lại quyết định hồn cốt của tác phẩm. Lớp vỏ trứng giống như "xương sống" tạo hiệu ứng ánh sáng cho tranh. Trứng là chất liệu độc lập, rất khó "hòa nhập" với màu sơn xung quanh, họa sĩ giỏi phải biết "giải phóng đường biên", tức là xóa nhòa ranh giới. Nếu không làm được, mặt tranh sẽ có gờ, mảng màu bị đanh cứng. Sơn mài hạn chế về bảng màu so với các chất liệu khác, nhưng thế mạnh của nó là chỉ cần tô một mảng màu phẳng, biết "tạo chất" và xử lý tốt đường biên, khi mài xong, bức tranh sẽ tự tạo thành khối, có chiều sâu và không gian ba chiều đặc trưng của sơn mài Việt Nam.
Kỹ thuật khảm trứng là một trong những dấu ấn tạo hình nổi bật của họa sĩ Trần Lãng. Ông khai thác tối đa sắc trắng tự nhiên cùng những vết rạn đặc trưng để tạo nên hiệu ứng ánh sáng và chiều sâu cho bề mặt sơn mài. Trên nền son đỏ, nâu cánh gián, đen thẫm, những mảng khảm trứng trên tà áo dài, mái ngói, thân cây, bức tường rêu, cổng làng... bừng lên như được chiếu sáng từ bên trong. Sau nhiều lần mài, lớp vỏ trứng hiện ra với độ chuyển sắc tinh tế, lúc mịn như sương, lúc lấp lánh như ánh nắng, vừa cổ kính vừa sang trọng. Đặc biệt, Trần Lãng không khảm theo những mảng lớn mà thường chia nhỏ, sắp đặt linh hoạt theo hình khối của từng đối tượng, khiến bề mặt tranh có nhịp và giàu biểu cảm. Những đường nứt tự nhiên của vỏ trứng cũng được ông tận dụng như một ngôn ngữ biểu đạt hiện đại mà vẫn hoài niệm.
Họa sĩ cũng cho rằng, ưu thế lớn nhất của sơn mài Việt Nam nằm ở chất liệu sơn ta. Nhựa sơn lấy từ cây sơn trồng tại Phú Thọ, đặc biệt ở vùng Dậu Dương, có chất lượng vượt trội, được nhiều họa sĩ Nhật Bản, Trung Quốc nhập về sử dụng hoặc phối hợp với sơn bản địa. Chính ông cũng có cơ duyên gắn bó với vùng nguyên liệu này khi trường mỹ thuật sơ tán về đây trong thời chiến.
Sơn mài đang có sự hồi sinh mạnh mẽ nhờ giá trị ngày càng được khẳng định trên thị trường nghệ thuật quốc tế. Những kỷ lục đấu giá của các danh họa thời Đông Dương đã góp phần khơi dậy sức hút của chất liệu truyền thống. Nếu trước đây sơn mài được xem là dòng tranh kén người chơi thì hiện nay, nhiều họa sĩ từ sơn dầu hay tranh lụa cũng chuyển sang sáng tác sơn mài. Bản thân ông thường xuyên được mời hướng dẫn kỹ thuật tại các trại sáng tác cũng như đào tạo cho các họa sĩ ở nhiều địa phương.
Dù vậy, họa sĩ Trần Lãng nhận định, vẫn tồn tại khoảng cách khá lớn giữa thế hệ hôm nay và các bậc tiền bối. Những bảo vật quốc gia như "Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ" của Nguyễn Sáng, "Vườn xuân Trung Nam Bắc", "Dọc mùng" của Nguyễn Gia Trí, kiệt tác "Đổi ca" của Nguyễn Sĩ Ngọc, "Sen mùa hạ" của Phạm Hậu vẫn là những đỉnh cao của nghệ thuật sơn mài Việt Nam khó có thể vượt qua. Đó cũng là chuẩn mực mà ông luôn hướng đến trong hành trình sáng tác của mình, một hành trình gìn giữ và làm giàu thêm giá trị của chất liệu hội họa truyền thống./.
