Nguồn lực thể chế để phát triển năng lượng nhìn từ thực tiễn ở Khánh Hòa: Nền tảng pháp lý cho phát triển bền vững
Tiếp tục hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển, tháo gỡ rào cản, khơi thông nguồn lực, tạo động lực phát triển mới. Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Tại Đại hội XIV của Đảng, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định: “Thể chế là “điểm nghẽn của điểm nghẽn” nhưng cũng là “đột phá của đột phá”. Phải tiếp tục hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển, tháo gỡ rào cản, khơi thông nguồn lực, tạo động lực phát triển mới. Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng. Đổi mới mạnh mẽ phương thức quản trị phát triển quốc gia theo hướng hiện đại, minh bạch, trách nhiệm giải trình cao; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực; siết chặt kỷ luật, kỷ cương hành chính; xây dựng nền công vụ chuyên nghiệp, liêm chính, phục vụ”.
Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, với vai trò là cơ quan lập pháp cao nhất đã chủ động nhận diện và tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế trên nhiều lĩnh vực. Qua đây, hành lang pháp lý thông thoáng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Nhìn từ thực tiễn tỉnh Khánh Hòa, khi thể chế đã được “cởi trói”, ngành năng lượng - lĩnh vực địa phương có nhiều lợi thế vượt trội đã tạo được đà phát triển.
Phóng viên TTXVN thực hiện loạt bài viết chủ đề: “Nguồn lực thể chế để phát triển năng lượng - nhìn từ thực tiễn ở Khánh Hòa” làm rõ tác động đối với thu hút đầu tư, khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế của tỉnh. Qua đây, các chuyên gia, nhà quản lý nêu ý kiến, đặt ra những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện trong thời gian tới.
Bài 1: Nền tảng pháp lý cho phát triển bền vững
Báo cáo về các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh đến 8 nội dung xuyên suốt tập trung triển khai các quyết sách chiến lược, trong đó có đề cập đến việc: “Chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng phải được triển khai quyết liệt, bài bản, gắn với an ninh năng lượng, an ninh môi trường và yêu cầu cạnh tranh”.
Việc chính sách phát triển năng lượng từng bước luật hóa mở ra bước mạnh mẽ và bền vững cho ngành năng lượng. Khung pháp lý đang ngày càng được hoàn thiện theo hướng minh bạch, phân cấp và khuyến khích đổi mới. Tuy vậy, từ thực tiễn ở tỉnh Khánh Hòa, nhiều ý kiến cho rằng, nền tảng pháp lý trong lĩnh vực phát triển năng lượng, nhất là năng lượng tái tạo phải đủ mạnh cho giai đoạn phát triển tiếp theo.
*Luật hóa các chính sách
Từ điển Luật học định nghĩa thể chế là “những quy định, luật lệ của một chế độ xã hội buộc mọi người phải tuân theo”. Thể chế là công cụ thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng thành các quy định pháp luật cụ thể, tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất cho quản lý.
Đối với lĩnh vực năng lượng, Luật Điện lực số 61/2024/QH15 đã tạo ra bước chuyển quan trọng trong tư duy và phương thức quản lý phát triển. Theo Cục Điện lực (Bộ Công Thương), trong Luật Điện lực năm 2024, lần đầu tiên năng lượng tái tạo và năng lượng mới được quy định đầy đủ. Luật khẳng định nguyên tắc đa dạng hóa chủ thể đầu tư, đa dạng hóa hình thức mua bán điện, khuyến khích điện tự sản, tự tiêu, mua bán điện trực tiếp…
Cụ thể hóa Luật Điện lực, Chính phủ ban hành Nghị định số 58/2025/NĐ-CP về phát triển điện năng lượng tái tạo và điện năng lượng mới; Nghị định số 57/2025/NĐ-CP về cơ chế mua bán điện trực tiếp. Các nghị định này đã hình thành khung chính sách tương đối thống nhất cho phát triển các dự án điện năng lượng tái tạo, điện năng lượng mới, đặc biệt là điện tự sản xuất, tự tiêu thụ và điện gió ngoài khơi.
Đáng chú ý, cơ chế phát triển điện đã chuyển từ mô hình giá mua điện ưu đãi cố định sang cơ chế khung giá điện và đấu thầu cạnh tranh về giá, phù hợp với nguyên tắc thị trường. Bên cạnh đó, khung pháp lý cho cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn đã được xác lập.
Để đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong thời gian tới, nhất là thực hiện hai mục tiêu chiến lược đến năm 2030 và năm 2045, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 253/2025/QH15 ngày 11/12/2025 về các cơ chế, chính sách phát triển năng lượng giai đoạn 2026-2030 (có hiệu lực từ ngày 1/3/2026 - PV). Nghị quyết đã đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương trong phát triển năng lượng; khẳng định vai trò của Nhà nước trong định hướng, hỗ trợ và giám sát nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia…
Trước đó, Quốc hội khóa XV đã ban hành Nghị quyết số 55/2022/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển tỉnh Khánh Hòa và Nghị quyết số 189/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt đầu tư xây dựng Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận. Những nghị quyết này mở ra quyết sách chiến lược và tạo không gian phát triển đột phá cho tỉnh Khánh Hòa khi được trao nhiều quyền tự chủ, chủ động tháo gỡ các nút thắt.
Chỉ đạo tại Đại hội Đảng bộ tỉnh Khánh Hòa lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2025-2030, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định, Quốc hội đã có Nghị quyết cho phép địa phương sau khi hợp nhất được hưởng cơ chế, chính sách đặc thù như Khánh Hòa trước đây. Đây chính là “đòn bẩy thể chế” để thu hút nguồn lực, mở rộng liên kết vùng, tạo không gian phát triển mới và nâng cao sức cạnh tranh của tỉnh.
*Thể chế bám sát thực tiễn
Tại Đại hội XIV của Đảng, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Song song với cải cách, phải xây dựng kỷ luật pháp quyền và kỷ luật thực thi. Kiên quyết khắc phục bằng được tình trạng: “Luật thì đúng mà làm thì khó”, “trên nghị trường thì thông, dưới cơ sở thì vướng”, “trên nóng, dưới lạnh”, “nói nhiều, làm ít”, “quyết sách đúng nhưng thực thi chậm”, gây lãng phí nguồn lực, làm giảm niềm tin của nhân dân”.
Theo Tổng Bí thư Tô Lâm “ba đột phá chiến lược (trong đó có đột phá về thể chế - PV) được xác định từ Đại hội XIII có ý nghĩa cho cả giai đoạn 2021-2030 nhưng bước vào nhiệm kỳ Đại hội XIV, yêu cầu đặt ra phải làm thật mạnh, làm thật nhanh, làm đến nơi đến chốn, vì đây là những đòn bẩy quyết định để đất nước bứt phá”.
Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng đang diễn ra mạnh mẽ, việc tiếp tục hoàn thiện và nâng tầm khung pháp lý không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nền tảng lâu dài để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Thực tiễn cho thấy, tỉnh Khánh Hòa và một số địa phương khác có nhiều tiềm năng để thu hút đầu tư đa dạng từ điện mặt trời, điện gió đến điện khí và điện hạt nhân. Từ đó, nguồn lực thể chế đòi hỏi càng phải thông thoáng và trở nên bức thiết.
Với vai trò là Đại biểu Quốc hội chuyên trách (Quốc hội khóa XV), bà Trịnh Thị Tú Anh cho rằng, Quốc hội cần sớm xem xét xây dựng một hành lang pháp lý tập trung, có thể là một Luật Năng lượng tái tạo độc lập hoặc một chương chuyên sâu mang tính đột phá trong Luật Điện lực sửa đổi. Việc luật hóa một cách hệ thống sẽ giúp xác lập rõ ràng quyền lợi, trách nhiệm của các bên liên quan, đồng thời thiết lập các cơ chế ưu đãi đặc thù mang tính dài hạn và ổn định, thay vì phụ thuộc vào các quyết định ngắn hạn thường xuyên thay đổi.
Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt ra nhiệm vụ phải triển khai các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 và đưa vào vận hành trong giai đoạn 2030-2035. Đây được xem như “công trình thế kỷ”, hướng tới chào mừng 100 năm thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam và 85 năm thành lập nước Cộng hòa xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu sự vào cuộc đồng bộ và quyết liệt của cả hệ thống chính trị cũng như sự đồng lòng, quyết tâm cao của nhân dân, đặc biệt là người dân trong vùng dự án. Khởi đầu cho “giấc mơ” điện hạt nhân, Dự án Di dân, tái định cư Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 đã được khởi động nhưng vẫn còn một số vướng mắc.
Tỉnh Khánh Hòa kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường sớm tham mưu trình Thủ tướng Chính phủ việc bãi bỏ Quyết định số 1504/QĐ-TTg ngày 28/8/2013 của Thủ tướng Chính phủ về cơ chế, chính sách bồi thường, hỗ trợ di dân, tái định cư cho các nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận. Bộ Công Thương sớm báo cáo Chính phủ trình Quốc hội xem xét điều chỉnh, bổ sung một số nội dung Nghị quyết 189/2025/QH15 của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc biệt đầu tư xây dựng Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2.
Tại phiên họp thứ 54, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã xem xét việc bổ sung một số cơ chế chính sách đặc biệt đầu tư xây dựng nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận. Việc này không chỉ nhằm giải quyết khó khăn thực tế mà còn bám sát chủ trương của Đảng tại Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị và Kết luận số 203-KL/TW của Tổng Bí thư Tô Lâm (có đề cập đến việc hoàn tất các bước chuẩn bị cho khởi công nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận - PV).
Thể chế không chỉ là “chìa khóa” để quản lý mà còn để kiến tạo sự phát triển. Từ tinh thần “khát vọng lớn, bước đi chắc” của Đại hội XIV và thực tiễn ở tỉnh Khánh Hòa cho thấy, đột phá về thể chế là điều kiện tiên quyết để biến chủ trương thành hành động cụ thể./. (còn nữa)
Bài 2: Mở đường cho hợp tác công - tư
