Qua nhiều thế kỷ, quần thể kiến trúc này vẫn lưu giữ dấu ấn nghệ thuật Chăm, cũng là nơi cộng đồng người Chăm tiếp nối các nghi lễ tín ngưỡng, gìn giữ ký ức văn hóa.
Nổi bật trên ngọn đồi Trầu, phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa là những ngọn tháp gạch đỏ Po Klong Garai. Qua nhiều thế kỷ, quần thể kiến trúc này vẫn lưu giữ dấu ấn nghệ thuật Chăm, cũng là nơi cộng đồng người Chăm tiếp nối các nghi lễ tín ngưỡng, gìn giữ ký ức văn hóa.
Đứng từ chân đồi nhìn lên, cụm tháp gây ấn tượng bởi sắc gạch đỏ trầm và những tầng mái thu nhỏ dần về phía đỉnh. Quần thể hiện còn ba công trình chính gồm tháp Chính, tháp Cổng và tháp Lửa. Nếu tháp Chính cao khoảng 20,5 m với hình khối vuông vức và các tầng mái xếp chồng, thì tháp Lửa lại có mái cong như hình chiếc thuyền, tạo nên nét khác biệt trong tổng thể kiến trúc. Trên thân tháp, các cột giả, ô khám, đường diềm hoa sen cùng những họa tiết trang trí được sắp đặt có chủ ý.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Thu, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu văn hóa Chăm Ninh Thuận cho rằng, giá trị của Po Klong Garai không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn ở ý nghĩa của các hình tượng được thờ phụng. Đáng chú ý là tượng Mukhalinga, kết hợp hình tượng Linga với khuôn mặt vị vua được thờ. Theo bà, đây là dấu ấn của quá trình người Chăm bản địa hóa tín ngưỡng có nguồn gốc từ Ấn Độ, kết hợp hình tượng thần Shiva với vua Po Klong Garai.
Theo tư liệu di tích, cụm tháp được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIII - XIV gắn với việc thờ thần Shiva, sau đó trở thành nơi thờ vua Po Klong Garai, người có công phát triển sản xuất nông nghiệp và các công trình thủy lợi.
Điểm khác biệt của Po Klong Garai với những công trình khác là mối liên hệ được duy trì với đời sống người Chăm. Tại đây, cộng đồng tiếp tục thực hành các nghi lễ truyền thống, tưởng nhớ vị vua, trao truyền những tập tục văn hóa qua nhiều thế hệ. Trong đó, Katê là một trong những lễ hội tiêu biểu, thu hút đông đảo người dân, du khách.
Với chị Dương Ngọc Khả Quyên, người Chăm ở xã Phước Hậu, tỉnh Khánh Hòa, việc bảo tồn Po Klong Garai không chỉ góp phần gìn giữ một công trình kiến trúc cổ mà còn lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc Chăm. Chị mong muốn di tích tiếp tục được bảo tồn để thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt năm 2016, Po Klong Garai đặt ra yêu cầu bảo tồn toàn diện, không chỉ về kiến trúc mà còn cả những giá trị văn hóa gắn với cộng đồng người Chăm. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Thu, công tác tu bổ cần dựa trên cơ sở khoa học, tôn trọng các yếu tố gốc của di tích; đồng thời, chú trọng lắng nghe ý kiến của cộng đồng người Chăm trong quá trình quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Giữa nắng gió miền Trung, những ngọn tháp trên đồi Trầu là nơi lưu giữ dấu ấn lịch sử và nghệ thuật kiến trúc Chăm. Qua bao thế kỷ, di tích của một thời kỳ lịch sử còn là biểu tượng văn hóa, tín ngưỡng, gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng người Chăm hôm nay./.
