Di tích Lăng mộ Quan lớn Trà Vong được người dân sở tại coi là điểm tựa tinh thần của nhiều thế hệ người dân; nơi lịch sử, tín ngưỡng dân gian và bản sắc văn hóa Nam Bộ hòa quyện.
Giữa vùng đất Trà Vong yên bình, Di tích Lăng mộ Quan lớn Trà Vong vẫn uy nghi, trầm mặc bên dòng suối cùng tên như một chứng nhân lặng lẽ của hơn hai thế kỷ mở đất và giữ đất ở Tây Ninh. Không chỉ lưu giữ ký ức về vị danh tướng Huỳnh Công Giản, nơi đây còn là điểm tựa tinh thần của nhiều thế hệ người dân, nơi lịch sử, tín ngưỡng dân gian và bản sắc văn hóa Nam Bộ hòa quyện, tạo nên một giá trị độc đáo được gìn giữ đến hôm nay.
Chứng tích một thời
Con đường dẫn vào Lăng mộ Quan lớn Trà Vong rợp bóng cây xanh. Không gian thanh tĩnh, tách biệt với nhịp sống hiện đại khiến mỗi bước chân đến đây đều như chậm lại. Trong khu vực được khoanh vùng bảo vệ rộng 528m², Lăng mộ Quan lớn Trà Vong vẫn được gìn giữ trang nghiêm. Ngôi mộ cổ là chứng tích về công lao của bậc tiền nhân Huỳnh Công Giản trong quá trình quy dân lập ấp, mở mang và bảo vệ vùng đất Trà Vong cách đây nhiều thế kỉ.
Theo các tư liệu lịch sử, Quan lớn Trà Vong tên thật là Huỳnh Công Giản, sinh năm 1722, quê gốc ở Đàng Ngoài. Giữa thế kỷ XVIII, ông cùng hai người em là Huỳnh Công Thắng và Huỳnh Công Nghệ vào vùng Trà Vong quy dân lập ấp, khai phá đất đai và bảo vệ biên cương.
Tại vùng đất Trà Vong, Huỳnh Công Giản quy tụ lưu dân, lập nên ba ấp Tân Lập, Tân Hội và Tân Hiệp, đồng thời xây thành, đắp lũy để bảo vệ vùng đất mới. Trước sự quấy phá thường xuyên của giặc từ bên kia biên giới, ông tổ chức lực lượng theo phương thức "động vi binh, tĩnh vi dân", vừa sản xuất vừa chiến đấu. Nhiều lần ông chỉ huy nghĩa quân chống trả các cuộc quấy phá từ bên kia biên giới, góp phần giữ bình yên vùng đất mới khai phá.
Ngày 12 tháng 2 năm Nhâm Dần (1782), trong trận chiến ác liệt tại thành Trà Vong, ông Huỳnh Công Giản cùng nghĩa quân chiến đấu đến hơi thở cuối cùng rồi tuẫn tiết để giữ trọn khí tiết. Để tưởng nhớ công lao vị tiền nhân, nhân dân lập mộ, dựng miếu thờ tại Trà Vong và tôn kính gọi ông là Quan lớn Trà Vong. Trải qua nhiều thế hệ, tín ngưỡng thờ Quan lớn Trà Vong tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa; người dân ở nhiều nơi trong tỉnh Tây Ninh cũng lập đền, miếu thờ phụng, thể hiện lòng tri ân đối với người có công mở đất, giữ đất.
Hơn hai thế kỷ trôi qua, Lăng mộ Quan lớn Trà Vong vẫn đứng lặng bên dòng suối Trà Vong, trở thành nơi lưu giữ những giá trị lịch sử về quá trình mở đất, giữ đất của cha ông. Ngày 27/9/1999, UBND tỉnh Tây Ninh ban hành Quyết định số 135/QĐ-CT xếp hạng Lăng mộ Quan lớn Trà Vong là Di tích lịch sử cấp tỉnh, tạo cơ sở pháp lý cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích.
Ông Huỳnh Văn Mộc, Phó Trưởng Ban Quản lý Khu di tích Lăng mộ Quan lớn Trà Vong, giới thiệu những sắc phong, ấn tín và hiện vật quý được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Theo ông Mộc, dù trải qua nhiều biến động lịch sử, khu lăng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi. Ban Quản lý cùng chính quyền và người dân thường xuyên chăm sóc cảnh quan, bảo quản hiện vật, giữ gìn không gian di tích trang nghiêm, phục vụ nhu cầu tham quan, nghiên cứu và sinh hoạt tín ngưỡng.
Giữ hồn di tích
Không chỉ mang giá trị lịch sử, Lăng mộ Quan lớn Trà Vong còn là nơi hội tụ đời sống tinh thần của người dân địa phương. Từ lòng biết ơn đối với người có công mở đất, giữ đất, tín ngưỡng thờ Quan lớn Trà Vong ở đây đã hình thành và lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành nét đẹp văn hóa đặc sắc của vùng Trà Vong.
Hằng năm, vào ngày 15-16/3 âm lịch, đông đảo người dân trong và ngoài địa phương về dự lễ hội Quan lớn Trà Vong; riêng ngày 12/2 âm lịch là lễ cúng thường niên đáo lệ tưởng nhớ ngày ông tuẫn tiết.
Trong không khí trang nghiêm, người dân thành kính dâng hương tưởng nhớ công lao vị tiền nhân, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Nghi thức lễ giỗ mang nhiều nét tương đồng với Lễ Kỳ Yên ở các đình làng Nam Bộ, góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống. Sau phần lễ là phần hội với nhiều hoạt động đặc sắc như hát bội, múa lân, biểu diễn võ thuật, đờn ca tài tử, cải lương... tạo nên không gian văn hóa đậm bản sắc Nam Bộ. Tiếng trống lân, những làn điệu tài tử và các trích đoạn hát bội không chỉ phục vụ người dân mà còn góp phần truyền dạy những giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ.
Theo Ban Quản lý khu di tích, lễ hội Quan lớn Trà Vong không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, bồi đắp lòng biết ơn đối với những người có công dựng làng, giữ đất. Nhiều người dân dù sinh sống xa quê vẫn trở về dự lễ hằng năm như một cách gìn giữ cội nguồn.
Những năm gần đây, cùng với công tác bảo tồn, địa phương đẩy mạnh quảng bá và phát huy giá trị di tích. Ông Đào Văn Sớt, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Trà Vong, cho biết chính quyền luôn phối hợp với Ban Quản lý và nhân dân chăm sóc, bảo vệ khu lăng, duy trì lễ giỗ hằng năm và tuyên truyền giá trị lịch sử của di tích đến thế hệ trẻ.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh Phạm Tấn Hòa thông tin, Di tích Lăng mộ và Đền thờ Quan lớn Trà Vong là một di sản có giá trị lớn về lịch sử, văn hóa, gắn với quá trình mở cõi, khai phá và bảo vệ vùng đất phương Nam của cha ông. Tuy nhiên, giá trị của di tích vẫn chưa được quảng bá rộng rãi, chưa tương xứng với ý nghĩa lịch sử vốn có. Thời gian tới, địa phương sẽ phối hợp với Sở Du lịch đẩy mạnh truyền thông, giới thiệu hình ảnh và giá trị của di tích đến đông đảo người dân, du khách trong và ngoài tỉnh. Đồng thời, rà soát tổng thể hiện trạng di tích để kịp thời có giải pháp gìn giữ, bảo tồn, tôn tạo các hạng mục theo đúng quy định, bảo đảm lưu giữ nguyên vẹn những giá trị lịch sử, văn hóa của di tích gắn với phát triển du lịch bền vững.
Theo ông Phạm Tấn Hòa, một hạn chế hiện nay là Di tích Lăng mộ và Đền thờ Quan lớn Trà Vong còn nằm khá tách biệt, thiếu sự kết nối với các điểm du lịch, di tích lịch sử - văn hóa khác trên địa bàn, nên chưa tạo được sức hút đối với các tour, tuyến du lịch. Để khắc phục điều này, địa phương và ngành du lịch cần xây dựng các sản phẩm du lịch liên kết, kết hợp tham quan di tích với trải nghiệm du lịch sinh thái, khám phá vườn cây ăn trái, thưởng thức ẩm thực địa phương và các hoạt động văn hóa đặc trưng của vùng Trà Vong. Các bên liên quan tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Việc số hóa tư liệu, xây dựng hệ thống thông tin, hình ảnh và dữ liệu số sẽ giúp du khách dễ dàng tìm hiểu về lịch sử, nhân vật, giá trị văn hóa của di tích trước khi đến tham quan, qua đó nâng cao trải nghiệm và góp phần quảng bá hiệu quả hơn. Việc phát huy giá trị di tích là quá trình lâu dài, cần được thực hiện từng bước, đồng bộ, vừa bảo tồn nguyên vẹn giá trị lịch sử, vừa khai thác hợp lý phục vụ phát triển du lịch bền vững và giáo dục truyền thống cho các thế hệ./.
