Quá trình hình thành và triển khai chương trình HEP cho thấy mô hình phát triển năng lực thử nghiệm không phá hủy có thể kế thừa cho ngành năng lượng hạt nhân.
Trong các lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao, năng lượng hạt nhân là một trong những ngành có yêu cầu nghiêm ngặt nhất về an toàn, độ tin cậy và kiểm soát chất lượng trong toàn bộ vòng đời của công trình, từ thiết kế, chế tạo, xây dựng đến vận hành và bảo dưỡng. Hệ thống thử nghiệm không phá hủy giữ vai trò là phương tiện kỹ thuật cốt yếu để phát hiện, đánh giá và theo dõi các khuyết tật mà không làm ảnh hưởng đến khả năng làm việc của thiết bị, đồng thời, đánh giá suy giảm vật liệu, kéo dài tuổi thọ thiết bị và ra quyết định bảo trì dựa trên rủi ro trong quá trình vận hành.
Bước vào kỷ nguyên mới, Trung tâm Đánh giá không phá hủy sẵn sàng tiếp nhận và triển khai nhiệm vụ cải thiện cơ sở hạ tầng hỗ trợ việc không ngừng phát triển các kỹ thuật thử nghiệm không phá hủy tiên tiến, xây dựng cơ sở dữ liệu số về suy giảm vật liệu, chuẩn hóa đào tạo theo tiêu chuẩn quốc tế, đáp ứng yêu cầu bảo đảm an toàn, độ tin cậy và chất lượng của các công trình năng lượng hạt nhân tại Việt Nam.
* Tập trung phát triển nguồn nhân lực trình độ cao
Các hoạt động nghiên cứu, đào tạo nhân lực, đào tạo, bảo dưỡng và triển khai chương trình kiểm tra thử nghiệm không phá hủy tại các nhà máy nhiệt điện được xem là tiền đề quan trọng cho việc xây dựng năng lực thử nghiệm không phá hủy phục vụ ngành năng lượng hạt nhân tại Việt Nam.
Ông Phạm Thanh Tùng, Trưởng phòng đào tạo, Trung tâm Đánh giá không phá hủy (Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam) cho biết: Nếu kinh nghiệm thực tiễn là nền tảng của năng lực thử nghiệm không phá hủy trong ngành năng lượng hạt nhân, thì đào tạo nguồn nhân lực là mắt xích đầu tiên của quá trình hình thành năng lực. Năng lực của kỹ thuật viên chương trình kiểm tra không phá hủy (NDT) không chỉ bằng lý thuyết mà phụ thuộc vào khả năng thực hành trên thiết bị thực tế, nhận dạng khuyết tật, diễn giải kết quả và tuân thủ các quy trình kiểm tra theo tiêu chuẩn quốc tế. Do đó, môi trường bảo dưỡng các nhà máy nhiệt điện là điều kiện để tích lũy kinh nghiệm triển khai trước khi mở rộng sang lĩnh vực năng lượng hạt nhân.
Theo ông Phạm Thanh Tùng, từ quý III/2026, Trung tâm Đánh giá không phá hủy triển khai các khóa đào tạo NDT cho đội ngũ cán bộ kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và nhân sự bảo trì tại các Nhà máy Nhiệt điện Duyên Hải, Vũng Áng và Nghi Sơn 2... Chương trình được xây dựng trên cơ sở cập nhật các tiêu chuẩn quốc tế và thực tế từng nhà máy nhằm nâng cao năng lực chuyên môn, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao trong công tác kiểm tra, đánh giá tình trạng thiết bị, góp phần bảo đảm chất lượng, tiến độ và an toàn. Bên cạnh việc trang bị kiến thức chuyên môn, chương trình còn chú trọng nâng cao năng lực phân tích, đánh giá kết quả kiểm tra và xử lý các tình huống phát sinh trong quá trình triển khai. Việc triển khai các khóa đào tạo góp phần hình thành đội ngũ nhân lực giàu kinh nghiệm thực tiễn trong kiểm tra, đánh giá và kiểm soát chất lượng thiết bị, từng bước chuẩn hóa nguồn nhân lực, nâng cao năng lực thử nghiệm không phá hủy.
Bà Đặng Thị Thu Hồng, Quyền Giám đốc Trung tâm Đánh giá không phá hủy (NDE) nhấn mạnh: Đối với ngành năng lượng hạt nhân, năng lực thử nghiệm không phá hủy được khẳng định qua các phương pháp kiểm tra, quy trình kỹ thuật và đội ngũ chuyên gia được kiểm chứng thông qua các nhiệm vụ nghiên cứu và triển khai trên những hệ thống công nghiệp có điều kiện vận hành tương đồng nhất. Chính từ quá trình chuyển hóa giữa nghiên cứu và thực tiễn này, nhiều chương trình kiểm tra chuyên sâu đã được hình thành với mục đích phát triển năng lực thử nghiệm không phá hủy hướng tới các yêu cầu của ngành năng lượng hạt nhân.
Các nhà máy điện hạt nhân là cơ sở công nghiệp chịu sự quản lý chặt chẽ nhất thế giới với các tiêu chuẩn an toàn, yêu cầu kiểm tra và hệ thống quản lý chất lượng vượt trội so với mọi lĩnh vực công nghiệp khác. Các nhà máy khi đi vào vận hành phải tuân thủ những chương trình kiểm tra không phá hủy toàn diện và nghiêm ngặt nhất toàn cầu dưới sự giám sát của cơ quan pháp quy quốc gia, cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế, các tiêu chuẩn chuyên ngành và hàng loạt tài liệu hướng dẫn quy định chi tiết. Vì vậy, việc xây dựng năng lực thử nghiệm không phá hủy phục vụ ngành năng lượng hạt nhân là quá trình hình thành đồng bộ hệ thống năng lực. Trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước chuẩn bị cho sự phát triển của chương trình điện hạt nhân, việc tích lũy năng lực thông qua các lĩnh vực công nghiệp có yêu cầu kỹ thuật tương đồng, đặc biệt là các nhà máy nhiệt điện, là hướng tiếp cận có tính khả thi và bền vững.
Theo bà Đặng Thị Thu Hồng, bước vào kỷ nguyên mới, Trung tâm NDE sẵn sàng tiếp nhận và triển khai thực hiện nhiệm vụ do Bộ Khoa học và Công nghệ giao nhằm cải thiện cơ sở hạ tầng hỗ trợ việc không ngừng phát triển các kỹ thuật đánh giá không phá hủy tiên tiến, xây dựng cơ sở dữ liệu số về suy giảm vật liệu, chuẩn hóa đào tạo theo tiêu chuẩn quốc tế. Đây là nền tảng cốt lõi quyết định việc tự chủ về kỹ thuật kiểm tra, đánh giá không phá hủy, đáp ứng yêu cầu bảo đảm an toàn, độ tin cậy và chất lượng của các công trình năng lượng hạt nhân tại Việt Nam.
* Dấu ấn đề tài khoa học công nghệ
Nếu hoạt động đào tạo góp phần hình thành đội ngũ nhân lực thì các nhiệm vụ nghiên cứu gắn với triển khai công nghiệp sẽ góp phần chuyển hóa năng lực thành các quy trình kỹ thuật yêu cầu cao về an toàn và độ tin cậy. Đối với ngành năng lượng hạt nhân, đây là yêu cầu cốt lõi, bởi năng lực thử nghiệm không phá hủy không chỉ được đánh giá thông qua chứng chỉ nhân sự mà còn phải được chứng minh bằng khả năng xây dựng phương pháp, chuẩn hóa quy trình và triển khai hiệu quả trên các thiết bị vận hành thực tế.
Đề tài "Xây dựng chương trình kiểm tra hệ thống đường ống hơi chính bằng các phương pháp thử nghiệm không phá hủy trong các nhà máy nhiệt điện" được triển khai đã đặt nền tảng kỹ thuật cho việc phát triển chương trình HEP (High Energy Piping) - Một trong những minh chứng tiêu biểu cho việc hình thành chương trình kiểm tra hệ thống đường ống năng lượng cao tại Nhà máy Nhiệt điện BOT AES Mông Dương 2. Từ những yêu cầu thực tiễn của nhà máy trong quá trình vận hành, nhóm nghiên cứu đã đặt nền tảng kỹ thuật cho việc phát triển chương trình HEP phù hợp với điều kiện vận hành trong nước, từng bước giảm sự phụ thuộc vào các dịch vụ kiểm tra từ nước ngoài.
Quá trình thực hiện các đề tài khoa học không dừng lại giai đoạn nghiên cứu, phương pháp kiểm tra tiếp tục được hoàn thiện thông qua đánh giá hiệu quả, tham vấn chuyên gia và điều chỉnh theo điều kiện vận hành thực tế. Trên cơ sở đó, các kết quả nghiên cứu được áp dụng trực tiếp vào công tác kiểm tra hệ thống tại nhiều Nhà máy nhiệt điện trên cả nước.
Ông Đào Duy Dũng, Chuyên gia trong lĩnh vực kiểm tra không phá hủy nhận định: Điểm khác biệt của chương trình HEP nằm ở cách tiếp cận tổng hợp thay vì chỉ thực hiện các phép kiểm tra đơn lẻ. Chương trình kết hợp các phương pháp kiểm tra không phá hủy, phân tích tổ chức tế vi của kim loại bằng kỹ thuật Replica, theo dõi chiều dày thành ống và quản lý dữ liệu theo thời gian để đánh giá các cơ chế suy giảm như xói mòn – ăn mòn. Toàn bộ kết quả được tích hợp vào cơ sở dữ liệu phục vụ theo dõi xu hướng suy giảm, hỗ trợ lập kế hoạch kiểm tra và bảo dưỡng theo phương pháp Risk-Based Maintenance (RBM), nâng cao khả năng dự báo và kiểm soát tình trạng thiết bị trong quá trình vận hành dài hạn. Chương trình triển khai đã được áp dụng trên các hệ thống hơi chính, tái nhiệt, nước cấp và khu vực Penthouse – những hạng mục chịu tác động kéo dài của nhiệt độ, áp suất và tải trọng chu kỳ. Việc kết hợp giữa kiểm tra hiện trường, đánh giá vật liệu và quản lý dữ liệu theo thời gian đã tạo cơ sở kỹ thuật phục vụ đánh giá tình trạng thiết bị, xác định tuổi thọ còn lại và đề xuất phương án sửa chữa trên cơ sở bằng chứng kỹ thuật.
Đại diện lãnh đạo Nhà máy Nhiệt điện BOT AES Mông Dương 2 chia sẻ: Kết quả kiểm tra trong các kỳ bảo dưỡng rất quan trọng, đặc biệt đã phát hiện sớm các dấu hiệu hư hỏng và suy giảm của hệ thống đường ống HEP, được chủ đầu tư và đội ngũ vận hành đánh giá cao, góp phần hỗ trợ quá trình ra quyết định sửa chữa kịp thời và đưa tổ máy trở lại vận hành an toàn.
Bà Đặng Thị Thu Hồng, Quyền Giám đốc Trung tâm Đánh giá không phá hủy nhấn mạnh: Trên cơ sở dữ liệu kiểm tra được tích lũy, định hướng nghiên cứu tiếp theo tập trung vào việc tích hợp kết quả thử nghiệm không phá hủy với mô phỏng số nhằm đánh giá sự phát triển của các cơ chế suy giảm như rão, mỏi nhiệt và xói mòn – ăn mòn trên các thiết bị chịu áp lực. Cách tiếp cận này góp phần nâng cao độ tin cậy trong đánh giá tình trạng và tuổi thọ còn lại của thiết bị, đồng thời tạo nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ bảo dưỡng theo rủi ro và các chương trình bảo đảm chất lượng của ngành năng lượng hạt nhân.
Quá trình hình thành và triển khai chương trình HEP cho thấy mô hình phát triển năng lực thử nghiệm không phá hủy có thể kế thừa cho ngành năng lượng hạt nhân. Đây là nền tảng cần thiết để xây dựng các chương trình bảo đảm và kiểm soát chất lượng đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt của các công trình năng lượng hạt nhân Việt Nam trong tương lai./.
