Điều làm nên sự khác biệt của gạch gốm Mang Thít chính là quy trình sản xuất thủ công đầy công phu.
Nằm nép mình bên dòng sông Cổ Chiên hiền hòa, làng nghề gạch gốm Mang Thít từ lâu đã được biết đến như “vương quốc gạch ngói” độc đáo bậc nhất miền Tây. Không chỉ là một làng nghề truyền thống hơn trăm năm tuổi, nơi đây còn đang dần chuyển mình trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn, mang đậm dấu ấn văn hóa và lịch sử của vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Vĩnh Long đã phê duyệt quy hoạch phát triển khu lò gạch gốm Mang Thít đến năm 2045.
Khu vực này rộng hơn 3.000ha, được định hướng trở thành khu du lịch trọng điểm của vùng. Chiến lược phát triển không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn mà còn hướng đến khai thác giá trị kinh tế bền vững như chuyển đổi các lò gạch cũ thành không gian trưng bày, nghệ thuật; phát triển du lịch sinh thái kết hợp làng nghề; xây dựng các tuyến tham quan đường thủy; tạo sinh kế mới cho người dân địa phương. Quan trọng là nơi đây giữ được “linh hồn” của làng nghề - sự chân thực và nhịp sống chậm rãi. Đây chính là yếu tố khiến Mang Thít khác biệt so với nhiều điểm du lịch hiện đại
Theo Quy hoạch chung đến năm 2045, Khu lò gạch, gốm Mang Thít có diện tích khoảng 3.060 ha, thuộc các xã Nhơn Phú, Bình Phước, được chia thành 9 phân khu. Trong đó, vùng lõi tại xã Nhơn Phú có quy mô khoảng 347,1ha. Tỉnh định hướng khai thác tổng thể Khu lò gạch, gốm Mang Thít, hướng đến mục tiêu phát triển du lịch cộng đồng trở thành một trong các trụ cột kinh tế gắn với phát triển bền vững.
Hiện nay, số lượng lò gạch còn hoạt động chỉ còn khoảng 700-800, nhiều lò đã ngừng sản xuất và phủ rêu theo thời gian. Tuy nhiên, chính sự “cũ kỹ” ấy lại vô tình tạo nên một vẻ đẹp hoài niệm, khiến nơi đây trở thành điểm đến lý tưởng cho du lịch khám phá.
Du khách đến đây có thể dễ dàng bắt gặp những lò gạch cổ nằm dọc theo kênh Thầy Cai, sông Cổ Chiên hay các nhánh sông nhỏ khác. Một trải nghiệm thú vị là ngồi thuyền len lỏi qua các con kênh, ngắm nhìn những “tòa lâu đài đất nung” từ dưới nước. Vào buổi sáng sớm, ánh nắng nhẹ chiếu qua làn khói mỏng tạo nên khung cảnh như một thước phim retro đầy chất nghệ thuật. Ngoài ra, du khách còn có thể tham quan các cơ sở sản xuất gốm mỹ nghệ; trải nghiệm nặn gốm cùng nghệ nhân; mua các sản phẩm thủ công làm quà lưu niệm; chụp ảnh với những góc check-in độc đáo không nơi nào có. Đặc biệt, những công trình “nhà gốm” được xây dựng hoàn toàn từ vật liệu địa phương cũng là điểm nhấn kiến trúc đáng chú ý.
Điều làm nên sự khác biệt của gạch gốm Mang Thít chính là quy trình sản xuất thủ công đầy công phu. Không chỉ có gạch, từ những năm 1990, làng nghề còn phát triển thêm dòng gốm mỹ nghệ không men. Gốm Mang Thít có màu hồng đỏ tự nhiên, phủ lớp phấn trắng nhẹ sau khi nung, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc nhưng tinh tế. Đây chính là yếu tố từng giúp sản phẩm gốm nơi đây được ưa chuộng tại thị trường châu Âu.
Bí thư Đảng ủy xã Nhơn Phú Nguyễn Huỳnh Thu, địa phương đã hỗ trợ bảo tồn 205/213 lò gạch trong vùng lõi; hiện còn 31 lò đang hoạt động. Công tác tuyên truyền, thu hút khách tham quan, trải nghiệm được đẩy mạnh; việc quản lý, bảo tồn các lò gạch được duy trì thường xuyên. Người dân khu vực vùng lõi rất đồng tình với quy hoạch, mong muốn tỉnh sớm đầu tư hạ tầng, tăng cường xúc tiến, kết nối du lịch, tạo điều kiện chuyển đổi sinh kế.
Làng nghề gạch gốm Mang Thít hình thành từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, khi người Khmer truyền lại kỹ thuật làm gạch cho cộng đồng người Kinh và người Hoa sinh sống trong vùng. Ban đầu, sản phẩm chỉ phục vụ nhu cầu xây dựng tại chỗ. Nhưng nhờ nguồn đất sét dồi dào từ phù sa sông nước và tay nghề khéo léo của người thợ, gạch nơi đây nhanh chóng nổi tiếng khắp Nam Bộ.
Đỉnh cao phát triển rơi vào những năm 1980-1990, khi nhu cầu xây dựng tăng mạnh. Khi đó, Vĩnh Long có hơn 3.000 lò gạch hoạt động ngày đêm, trải dài hàng chục km dọc theo các tuyến sông và kênh rạch, tạo nên một quần thể kiến trúc vừa kỳ vĩ vừa độc đáo.
Tuy từng có thời kỳ rực rỡ, làng nghề gạch gốm Mang Thít cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Nguồn nguyên liệu đất sét dần khan hiếm, chi phí sản xuất tăng cao, trong khi các quy định về môi trường và xu hướng sử dụng vật liệu không nung ngày càng phổ biến. Bên cạnh đó, thị hiếu thị trường thay đổi khiến các sản phẩm gạch gốm truyền thống không còn giữ được sức hút như trước. Sự cạnh tranh từ các làng nghề nổi tiếng khác cũng đặt Mang Thít vào thế phải đổi mới nếu muốn tồn tại./.
