Trong nền kinh tế tri thức, sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ bảo vệ thành quả sáng tạo mà còn tạo nền tảng để khai thác giá trị thương mại, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hình thành những ngành kinh tế mới.
Trong nền kinh tế tri thức, sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ bảo vệ thành quả sáng tạo mà còn tạo nền tảng để khai thác giá trị thương mại, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hình thành những ngành kinh tế mới. Với thể thao, từ bản quyền truyền hình, thương hiệu vận động viên đến công nghệ sản xuất thiết bị và phân tích dữ liệu, tài sản trí tuệ đang ngày càng giữ vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị của ngành. Việc hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục và thúc đẩy thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ được kỳ vọng mở thêm dư địa phát triển cho công nghiệp thể thao Việt Nam.
*Khi tài sản trí tuệ tạo giá trị cho thể thao
Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới 26/4 năm 2026 được Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) lựa chọn với chủ đề “Sở hữu trí tuệ và Thể thao: Sẵn sàng - Bắt đầu - Đổi mới”, nhấn mạnh mối liên hệ giữa quyền sở hữu trí tuệ với sự phát triển của thể thao hiện đại. Theo ông Lưu Hoàng Long, Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), việc lựa chọn chủ đề này phản ánh xu hướng gắn kết ngày càng chặt chẽ giữa sở hữu trí tuệ với các lĩnh vực kinh tế, xã hội trên toàn cầu.
Thể thao ngày nay không chỉ là hoạt động rèn luyện sức khỏe hay giải trí mà đã phát triển thành một ngành công nghiệp có quy mô toàn cầu, với giá trị ước tính khoảng 350 tỷ USD. Đằng sau sự phát triển đó là hệ thống sở hữu trí tuệ, đóng vai trò bảo vệ và tối ưu hóa giá trị từ các sáng tạo, thương hiệu và nội dung truyền thông liên quan đến thể thao.
Một trong những lĩnh vực thể hiện rõ vai trò này là bản quyền phát sóng. Quyền khai thác thương mại các sự kiện thể thao tạo nguồn thu cho ban tổ chức, các giải đấu và đơn vị sở hữu bản quyền, đồng thời góp phần hình thành thị trường nội dung thể thao. Cùng với đó, việc bảo hộ nhãn hiệu giúp vận động viên, câu lạc bộ, liên đoàn thể thao và nhà sản xuất dụng cụ xây dựng thương hiệu, mở rộng hoạt động kinh doanh và phát triển các mô hình nhượng quyền thương mại.
Thương hiệu cá nhân của những vận động viên nổi tiếng cũng có thể trở thành tài sản mang lại giá trị kinh tế lớn, thông qua hợp đồng quảng cáo, hợp tác với các nhãn hàng và dịch vụ phụ trợ. Trong chuỗi giá trị ấy, sở hữu trí tuệ tạo cơ sở để các chủ thể bảo vệ quyền lợi hợp pháp, khai thác hình ảnh và thương hiệu, qua đó chuyển hóa sức hút thể thao thành nguồn lực phát triển.
Bên cạnh giá trị thương mại, sở hữu trí tuệ còn thúc đẩy đổi mới công nghệ trong lĩnh vực thể thao. Đây là ngành liên tục đòi hỏi những cải tiến về vật liệu, thiết kế và phương pháp huấn luyện nhằm nâng cao hiệu suất thi đấu. Các sáng chế có thể bảo hộ công nghệ vật liệu siêu nhẹ dùng trong giày chạy, thiết kế khí động học của xe đạp hay những hệ thống phân tích dữ liệu hỗ trợ đánh giá thành tích vận động viên. Công nghệ hỗ trợ trọng tài cũng góp phần nâng cao tính chính xác, minh bạch và công bằng trong các cuộc thi đấu.
Cùng với sự phát triển của môi trường số, thể thao điện tử (eSports) đang mở rộng không gian kinh doanh và tiếp cận công chúng. Theo thông tin được ông Lưu Hoàng Long chia sẻ, lĩnh vực này hiện có khoảng 500 triệu người xem. Sự phát triển của các nền tảng số, nội dung trực tuyến và cộng đồng người hâm mộ tiếp tục đặt ra yêu cầu bảo vệ bản quyền, thương hiệu và các tài sản trí tuệ liên quan.
Sở hữu trí tuệ còn là công cụ pháp lý quan trọng để đấu tranh với hàng giả, hàng nhái trong lĩnh vực thể thao và ngăn chặn các hành vi tiếp thị phục kích nhằm trục lợi từ những sự kiện lớn mà không có quyền khai thác hợp pháp. Khi các giải đấu, thương hiệu và sản phẩm thể thao ngày càng có giá trị, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cũng đồng nghĩa với bảo vệ môi trường cạnh tranh lành mạnh, khuyến khích đầu tư và bảo đảm lợi ích của các chủ thể sáng tạo.
Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy tiềm năng thương mại hóa tài sản trí tuệ trong thể thao đang dần được khai thác. Một ví dụ là thỏa thuận hợp tác giữa FPT và Công ty cổ phần Bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam (VPF) về bản quyền truyền hình các giải bóng đá chuyên nghiệp quốc gia trong 5 mùa giải 2023-2027, được phân phối thông qua nền tảng FPT Play. Theo số liệu được cung cấp, giá trị bản quyền truyền hình V-League, Giải hạng Nhất quốc gia và Cúp Quốc gia đạt khoảng 2,5 triệu USD mỗi mùa, tương đương hơn 60 tỷ đồng, tăng hơn 30 lần so với hợp đồng tiền mặt trước đó.
*Khai mở dư địa tăng trưởng
Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, lĩnh vực sở hữu trí tuệ đang được định hướng trở thành một trụ cột của nền kinh tế tri thức. Theo Cục trưởng Lưu Hoàng Long, Cục Sở hữu trí tuệ đang triển khai các giải pháp mang tính hệ thống nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân xác lập quyền và thúc đẩy khai thác giá trị tài sản trí tuệ.
Một trọng tâm là chuyển đổi số trong hoạt động quản lý sở hữu công nghiệp. Các khâu xử lý đơn đang từng bước được số hóa, hệ thống nộp đơn trực tuyến được triển khai, đồng thời cơ sở dữ liệu về sở hữu công nghiệp được xây dựng để hỗ trợ tra cứu và khai thác thông tin. Việc tiếp cận dữ liệu thuận lợi hơn không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch mà còn hỗ trợ doanh nghiệp, nhà nghiên cứu và các chủ thể sáng tạo tìm kiếm thông tin công nghệ, đánh giá khả năng bảo hộ và hạn chế nguy cơ xâm phạm quyền.
Cùng với chuyển đổi số là cải cách hành chính, rút ngắn thời gian xử lý và giảm chi phí tuân thủ. Đây là những yếu tố quan trọng để hoạt động sở hữu trí tuệ theo kịp tốc độ đổi mới của doanh nghiệp, nhất là trong các lĩnh vực có chu kỳ phát triển sản phẩm nhanh và cạnh tranh cao.
Đáng chú ý, định hướng quản lý đang từng bước chuyển từ trọng tâm xác lập quyền sang khai thác giá trị tài sản trí tuệ trên thị trường. Theo đó, việc bảo hộ không chỉ dừng ở cấp văn bằng mà cần gắn với khả năng đưa kết quả nghiên cứu, sáng chế, nhãn hiệu và các tài sản sáng tạo vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Cục Sở hữu trí tuệ sẽ nghiên cứu phối hợp với các bộ, ngành liên quan để hỗ trợ phát triển những ngành công nghiệp mới, trong đó có công nghiệp thể thao.
Đối với lĩnh vực này, yêu cầu đặt ra là nhận diện đầy đủ các loại tài sản trí tuệ có thể phát sinh trong quá trình tổ chức thi đấu, sản xuất thiết bị, phát triển thương hiệu, truyền thông và cung cấp dịch vụ. Quyền phát sóng, quyền đối với hình ảnh, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, sáng chế và các tác phẩm được sử dụng trong hoạt động thể thao đều có thể tạo ra giá trị nếu được bảo hộ và khai thác phù hợp. Vì vậy, việc nâng cao nhận thức về sở hữu trí tuệ cho các tổ chức thể thao, doanh nghiệp, vận động viên và đơn vị truyền thông có ý nghĩa thiết thực trong việc hình thành thị trường chuyên nghiệp.
Một bước tiến quan trọng về thể chế là Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026. Luật sửa đổi 68 điều, bổ sung 3 điều mới và bãi bỏ 8 điều của luật trước đó, hướng tới hoàn thiện khung pháp lý về đăng ký, bảo hộ, khai thác và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Theo ông Lưu Hoàng Long, các quy định mới tạo điều kiện thuận lợi hơn cho tổ chức, cá nhân trong quá trình thực hiện thủ tục đăng ký, đồng thời rút ngắn thời gian xử lý đơn và mở rộng phạm vi đối tượng được bảo hộ. Việc thúc đẩy khai thác thương mại quyền sở hữu trí tuệ cũng được chú trọng hơn, trong khi cơ chế bảo vệ quyền được tăng cường cả trong môi trường thực và môi trường kỹ thuật số.
Những thay đổi này có ý nghĩa đối với hoạt động đổi mới sáng tạo nói chung và công nghiệp thể thao nói riêng. Khi khung pháp lý rõ ràng, quyền và lợi ích hợp pháp được bảo vệ hiệu quả, các chủ thể có thêm cơ sở để đầu tư nghiên cứu, phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu và khai thác thương mại thành quả sáng tạo. Đối với doanh nghiệp thể thao, đây là điều kiện để phát triển các sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao, mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Tuy nhiên, để sở hữu trí tuệ thực sự trở thành động lực tăng trưởng, bên cạnh hoàn thiện pháp luật và cải cách thủ tục, cần thúc đẩy sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức thể thao và các chủ thể sáng tạo. Việc phát triển các mô hình khai thác bản quyền, nâng cao năng lực quản trị tài sản trí tuệ và tăng cường thực thi quyền sẽ góp phần hạn chế tình trạng sử dụng trái phép, đồng thời tạo môi trường thuận lợi để các sáng tạo được đưa vào thực tiễn.
Với đặc thù đa dạng và khả năng kết nối nhiều lĩnh vực, công nghiệp thể thao có thể tạo ra giá trị không chỉ từ hoạt động thi đấu mà còn từ công nghệ, thiết bị, truyền thông, dịch vụ và thương hiệu. Khi tài sản trí tuệ được xem là nguồn lực kinh tế cần được đầu tư, bảo vệ và khai thác bài bản, thể thao Việt Nam sẽ có thêm cơ hội thu hút nguồn lực xã hội, nâng cao tính chuyên nghiệp và mở rộng đóng góp cho nền kinh tế.
Việc gắn kết sở hữu trí tuệ với phát triển công nghiệp thể thao vì thế không chỉ đáp ứng yêu cầu bảo vệ thành quả sáng tạo mà còn mở ra hướng tiếp cận mới trong khai thác tiềm năng thị trường. Đây cũng là một trong những cách cụ thể hóa mục tiêu đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển, tạo thêm giá trị từ tri thức và sức sáng tạo của con người Việt Nam./.
