Sớm hơn dự kiến 2 tháng và đến ngày 29/10, tỉnh Tuyên Quang đã tìm kiếm, quy tập được 172 hài cốt liệt sĩ. Đó là kết quả của những tháng ngày cán bộ, chiến sĩ bám núi, bám đá, kiên trì đi tìm những người còn nằm lại.
Tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ở Chiến trường Vị Xuyên năm xưa là cuộc tìm kiếm đặc biệt bởi phần lớn dấu tích đã nằm sâu dưới những tầng đất đá, trong khu vực còn nhiều bom mìn, vật nổ. Có nơi lực lượng làm nhiệm vụ phải mở từng mét đường, khoan đá, đào đất, lần theo những dấu hiệu rất nhỏ để tìm đồng đội. Đến ngày 15/10, Tuyên Quang đã hoàn thành rà phá 4.460ha đất ô nhiễm bom mìn, đạt 100%, sớm hơn dự kiến 2 tháng và đến ngày 29/10, tỉnh đã tìm kiếm, quy tập được 172 hài cốt liệt sĩ. Đó là kết quả của những tháng ngày cán bộ, chiến sĩ bám núi, bám đá, kiên trì đi tìm những người còn nằm lại.
* Lật tìm từng mét đất
Bình độ 300, thôn Giang Nam, xã Thanh Thủy những ngày cuối tháng 10/2026 vẫn vang tiếng cuốc, xẻng của lực lượng tìm kiếm. Mỗi dấu hiệu khác thường đều được kiểm tra cẩn trọng. Một mảnh vải mục, chiếc cúc áo, đế giày hay phần quân trang còn sót lại đều có thể trở thành chỉ dấu dẫn tới nơi một người lính đang nằm lại. Địa hình nơi đây từng chịu mật độ pháo kích lớn, nhiều hầm hào bị đánh sập, đất đá xáo trộn. Những nơi trước đây có thể là hầm trú ẩn, vị trí chiến đấu hoặc nơi mai táng tạm thời nay đã bị sạt lở, cây rừng bao phủ. Lực lượng tìm kiếm vì thế không thể đào tìm theo cảm tính. Mỗi khu vực đều phải được rà phá vật nổ, xác định mức độ an toàn, đối chiếu thông tin nhân chứng rồi mới tổ chức đào tìm từng lớp.
Trong ngày 27-28/10, tại khu vực Bình độ 300, Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang phối hợp với cấp ủy, chính quyền, Ban Chỉ huy Quân sự và lực lượng dân quân xã Thanh Thủy tổ chức cất bốc, quy tập 14 hài cốt liệt sĩ. Đặc biệt, lực lượng đã xác định được danh tính liệt sĩ Lò Văn Phôm, quê xã Mường Khoa, huyện Than Uyên, tỉnh Hoàng Liên Sơn, nay thuộc tỉnh Lai Châu, chiến sĩ Đại đội 6, Tiểu đoàn 8, Trung đoàn 149, Sư đoàn 356, nhập ngũ tháng 4/1984, hy sinh ngày 15/1/1985. Hài cốt liệt sĩ được phát hiện trong một hầm sập ở độ sâu khoảng 1,8m, cùng một chứng minh nhân dân còn rõ thông tin và một ví nhựa. Còn 13 hài cốt khác được phát hiện tại khu vực sườn Đông Bình độ 300. Do điều kiện địa chất phức tạp, nhiều phần di cốt đã bị phong hóa, vỡ vụn, không còn nguyên vẹn. Lực lượng làm nhiệm vụ thu thập được nhiều di vật như đế giày, dép nhựa, cúc áo, thắt lưng K82, sao mũ và những vật dụng quân trang khác để tiếp tục phục vụ công tác xác minh, đối chiếu thông tin. Chỉ một ngày sau, tại sườn Đông Bắc Bình độ 300, lực lượng tìm kiếm tiếp tục quy tập thêm 8 hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính.
Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang trực tiếp có mặt tại hiện trường chỉ đạo công tác tìm kiếm, quy tập. Đại tá chia sẻ, việc phát hiện hài cốt mới chỉ hoàn thành một phần công việc. Những di vật nằm cạnh hài cốt phải được thu thập, bảo quản cẩn thận để phục vụ đối chiếu hồ sơ, xác minh đơn vị, thân nhân và danh tính người đã hy sinh. Có những vật tưởng như rất nhỏ lại có thể trở thành manh mối để nối một người lính với gia đình đang mỏi mòn chờ đợi.
Tại điểm cao 685, công việc tìm kiếm diễn ra trong điều kiện đặc biệt khó khăn. Hằng ngày, cán bộ, nhân viên Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang vẫn kiên trì khoan, lật từng khối đá lớn để mở rộng không gian tìm kiếm. Địa hình hiểm trở, đá núi chồng xếp, nhiều tảng nặng hàng tấn, nguy cơ sạt lở luôn hiện hữu khiến việc thi công phải được tiến hành hết sức thận trọng. Có vị trí phải mất nhiều thời gian mới có thể dịch chuyển được một khối đá để kiểm tra phần đất phía dưới. Với quyết tâm “còn thông tin là còn tìm kiếm”, cán bộ, chiến sĩ vẫn bám hiện trường, rà soát tỉ mỉ từng khu vực, không bỏ qua những dấu vết có thể liên quan đến nơi đồng đội nằm lại.
Thượng tá Nguyễn Hữu Tiệp, Phó Đội trưởng Đội Tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang thường xuyên có mặt tại các khu vực tìm kiếm. Thượng tá Nguyễn Hữu Tiệp chia sẻ, thông tin do cựu chiến binh cung cấp có ý nghĩa rất quan trọng, nhưng khi ra thực địa vẫn phải kiểm tra tỉ mỉ từng điểm nghi vấn theo phương châm “thận trọng, kỹ lưỡng, không bỏ sót”. Có những ngày kết thúc ca làm việc mà hố tìm kiếm vẫn chưa cho kết quả. Đất đá được đào lên rồi tiếp tục mở rộng sang những vị trí khác. Những cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ hiểu rằng không thể vì chưa tìm thấy mà bỏ qua một điểm đã có căn cứ...
Một mối nguy hiểm lớn còn nằm ngay dưới chân lực lượng tìm kiếm là bom mìn, vật nổ sót lại sau chiến tranh. Trong nhiều năm, không ít khu vực có thông tin về hài cốt liệt sĩ nhưng việc tiếp cận rất hạn chế do chưa thể bảo đảm an toàn. Bởi vậy, việc rà phá bom mìn được triển khai song song, đi trước mở đường cho lực lượng quy tập. Tuyên Quang được giao làm sạch 4.460ha đất ô nhiễm bom mìn, vật nổ tại các khu vực trọng điểm. Ở những địa bàn núi cao, cán bộ, chiến sĩ phải mang máy dò và trang thiết bị chuyên dụng đến từng vị trí thi công, rà từng mét vuông đất trước khi bàn giao mặt bằng an toàn cho lực lượng tìm kiếm. Đến ngày 15/10, toàn bộ 4.460 ha đã hoàn thành rà phá, đạt 100% kế hoạch, sớm hơn 2 tháng so với tiến độ đề ra. Với công tác quy tập hài cốt liệt sĩ, mỗi ha đất được làm sạch đồng nghĩa với thêm một khu vực chiến trường cũ có thể được tiếp cận an toàn, thêm cơ hội để những thông tin về nơi đồng đội nằm lại được kiểm chứng đến cùng.
Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Ngân, Phó Chủ nhiệm Chính trị Quân khu, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo Quân khu 2 yêu cầu các lực lượng tiếp tục phối hợp chặt chẽ với cấp ủy, chính quyền địa phương và nhân chứng, tổ chức tìm kiếm khoa học, chặt chẽ, hiệu quả, đặc biệt là phải bảo đảm an toàn tuyệt đối. Với địa bàn còn nhiều vật liệu nổ và địa hình hiểm trở như Vị Xuyên, quyết tâm phải luôn đi cùng sự thận trọng.
* Đi vào từng phần việc
Nếu những cán bộ, chiến sĩ trên núi trực tiếp đào từng mét đất thì phía sau họ là một hệ thống công việc phải được vận hành đồng bộ. Một cuộc tìm kiếm có thể bắt đầu từ thông tin của cựu chiến binh, nhưng để tiếp cận được vị trí còn cần rà phá bom mìn, xác minh hồ sơ, huy động lực lượng, bảo đảm phương tiện và phối hợp với chính quyền địa phương. Khi hài cốt được tìm thấy, một chuỗi công việc khác lại tiếp tục từ cất bốc, bảo quản, đối chiếu di vật đến lấy mẫu ADN, xác minh thân nhân và danh tính.
Đó cũng là lý do Chiến dịch 500 ngày đêm được tổ chức theo nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ sản phẩm; gắn trách nhiệm của cấp ủy, chỉ huy, nhất là người đứng đầu với tiến độ, chất lượng và kết quả thực hiện.
Tại Tuyên Quang, Quân đội giữ vai trò nòng cốt trong tìm kiếm, quy tập; lực lượng Công binh thực hiện rà phá bom mìn; Công an phối hợp thu nhận mẫu ADN thân nhân và hoàn thiện dữ liệu; ngành Nội vụ rà soát thông tin, hồ sơ; ngành Y tế tham gia các phần việc chuyên môn. Hội Cựu chiến binh kết nối nhân chứng; cấp ủy, chính quyền cơ sở vận động người dân cung cấp thông tin, hỗ trợ lực lượng khi làm nhiệm vụ. Sự phối hợp ấy biến một nhiệm vụ rất khó của lực lượng chuyên trách thành công việc chung của nhiều cơ quan, đơn vị và địa phương.
Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang nhiều lần trực tiếp xuống các khu vực bình độ 300, bình độ 400, điểm cao 1030 và những vị trí tìm kiếm trọng điểm để kiểm tra, nắm tình hình, cùng cán bộ, chiến sĩ xử lý những vấn đề phát sinh tại hiện trường. Với ông, nhiệm vụ ấy được gói gọn trong một điều giản dị: “Còn liệt sĩ chưa về, nhiệm vụ của người còn sống chưa kết thúc”.
Trong công tác tìm kiếm, mỗi bước đi đều phải bảo đảm vừa khẩn trương, vừa chính xác và an toàn. Ngay cả khi hài cốt đã được đưa về Nhà quàn, trách nhiệm của những người làm nhiệm vụ vẫn tiếp tục. Thiếu tá Lù Văn Cương, cán bộ Đội Tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ cho biết, mỗi ngày đơn vị đều phân công cán bộ, chiến sĩ chăm sóc nơi các liệt sĩ đang tạm nghỉ chu đáo như đối với người thân của mình.
Từ thực tế triển khai, những khó khăn, hạn chế cũng được nhìn nhận thẳng thắn. Ở một số nơi thời gian đầu còn lúng túng trong tổ chức thực hiện; công tác tuyên truyền, vận động cung cấp thông tin chưa đồng đều. Hồ sơ liên quan đến liệt sĩ nằm phân tán qua nhiều thời kỳ, nhiều đơn vị; nhân chứng trực tiếp ngày càng cao tuổi. Điều đó đặt ra yêu cầu phải tiếp tục rà soát từng nguồn tin, tranh thủ thời gian khi các nhân chứng còn có thể trở lại chiến trường, tăng cường phối hợp giữa các lực lượng để không bỏ lọt những manh mối còn có thể kiểm chứng. Giữa những điểm cao từng đỏ lửa của Vị Xuyên, hằng ngày vẫn có tiếng máy dò bom mìn, tiếng khoan đá, tiếng cuốc xẻng của những người lính hôm nay. Họ vẫn kiên trì đi từng mét giữa chiến trường cũ, bởi dưới mỗi lớp đất đá có thể còn một người đồng đội đang chờ. Và chừng nào còn thông tin, còn dấu vết về những người chưa trở về, cuộc tìm kiếm giữa đá núi biên cương vẫn còn tiếp tục./. (Còn tiếp)
Bài 3: Trở về trong vòng tay tri ân của quê hương
