Với lực lượng tìm kiếm, tìm thấy hài cốt liệt sĩ không có nghĩa là kết thúc nhiệm vụ, sau đó sẽ là hành trình đưa các anh trở lại đúng tên, đúng quê hương, đúng gia đình với hồ sơ, khoa học, nhân chứng và sự phối hợp của nhiều lực lượng.
Sau hơn 4 thập kỷ, nhiều hài cốt liệt sĩ trên chiến trường Vị Xuyên đã được tìm thấy, đưa ra khỏi lòng đất và trở về bên đồng đội. Nhưng hành trình ấy chỉ thực sự trọn vẹn khi các liệt sĩ được xác định danh tính, được gọi lại đúng tên và trở về với quê hương, gia đình. Bởi vậy, cùng với việc tiếp tục tìm kiếm, quy tập, Tuyên Quang đang đẩy mạnh rà soát hồ sơ, đối chiếu di vật, thu thập mẫu ADN và tìm kiếm thân nhân để trả lại tên cho những người đã hy sinh.
* Tìm thấy chưa phải là kết thúc
Trong những cuộc trở về ấy, câu chuyện của liệt sĩ Nguyễn Thanh Lâm để lại nhiều xúc động. Ông sinh năm 1954 tại Nghệ An, nhập ngũ tháng 4/1974, cấp bậc Trung úy, chức vụ Đại đội phó Đại đội 6, Tiểu đoàn 8, Trung đoàn 149, Sư đoàn 356, Quân khu 2, hy sinh ngày 15/1/1985 tại Mặt trận Vị Xuyên. Hơn 40 năm kể từ ngày người lính ấy nằm lại nơi biên cương, gia đình vẫn mong một ngày tìm được phần mộ để đưa liệt sĩ về quê hương.
Hài cốt liệt sĩ Nguyễn Thanh Lâm được lực lượng tìm kiếm phát hiện tại khu vực bình độ 300 cùng những giấy tờ, di vật còn lại. Từ những thông tin ấy, quá trình xác minh được tiến hành, từng chi tiết về đơn vị, quê quán, thân nhân được nối lại. Đầu tháng 10/2026, hài cốt liệt sĩ Nguyễn Thanh Lâm được đưa về Nghệ An, an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Thanh Tiên, xã Tam Đồng.
Với anh Nguyễn Anh Tú, con trai liệt sĩ Nguyễn Thanh Lâm, đó là ngày khép lại một hành trình tìm cha kéo dài qua nhiều năm tháng. Khi người cha hy sinh, những gì gia đình có là thông tin trong giấy báo tử và ký ức của đồng đội. Mỗi khi nghe ở Vị Xuyên tìm thấy hài cốt, gia đình lại hy vọng rồi chờ đợi. Đến khi các thông tin từ khu vực bình độ 300 dần trùng khớp, niềm hy vọng ấy mới trở nên rõ ràng.
Cựu chiến binh Nguyễn Xuân Đệ, đồng đội của liệt sĩ Nguyễn Thanh Lâm vẫn nhớ người Đại đội phó năm xưa là cán bộ sống gần gũi, tình cảm, luôn quan tâm đến chiến sĩ. Những ký ức của đồng đội không chỉ giúp gia đình hiểu thêm về những ngày cuối cùng của người thân mà còn trở thành căn cứ quan trọng trong quá trình đối chiếu, xác minh, một lần nữa trở thành cầu nối để người hy sinh tìm lại tên mình.
Có những cuộc trở về bắt đầu từ một di vật nhỏ, một mẩu giấy đã úa màu hoặc một dòng chữ còn đọc được sau nhiều năm nằm trong lòng đất. Cũng có những gia đình giữ suốt hàng chục năm một kỷ vật của người đã đi xa, như sợi dây nối giữa hai đầu quá khứ và hiện tại. Gia đình liệt sĩ Trần Hữu Việt vẫn luôn nâng niu, trân trọng những lá thư ông gửi về nhà trước khi hy sinh.
Liệt sĩ Trần Hữu Việt sinh năm 1962 tại Ninh Bình, nhập ngũ tháng 3/1983, cấp bậc Trung sĩ, Tiểu đội trưởng thuộc Đại đội 6, Tiểu đoàn 8, Trung đoàn 149, Sư đoàn 356, Quân khu 2; hy sinh ngày 14/1/1985. Lá thư cuối cùng ông gửi về gia đình đề ngày 17/11/1984, với những câu chuyện rất đỗi bình thường của một người con xa nhà: hỏi thăm cha mẹ, anh chị em, chuyện học hành, công việc và cuộc sống của gia đình. Cha của liệt sĩ là ông Trần Văn Sử, nay đã 95 tuổi, vẫn giữ lá thư của con trai. Hơn 40 năm đã qua, giấy đã cũ nhưng những dòng chữ còn đó. Người viết thư khi ấy mới ngoài 20 tuổi, lá thư đã về đến nhà từ hơn 40 năm trước, còn người viết thư thì gia đình vẫn mỏi mòn chờ đợi.
Những trường hợp như liệt sĩ Nguyễn Thanh Lâm hay liệt sĩ Trần Hữu Việt cho thấy giá trị của thông tin được tìm thấy trên chiến trường nhưng từ đó cũng đặt ra yêu cầu phải đặc biệt thận trọng trong xác định danh tính. Mỗi thông tin phải được đối chiếu với hồ sơ quân nhân, sơ đồ đơn vị, lời kể của đồng đội, thân nhân và các kết quả giám định cần thiết.
Trường hợp liệt sĩ Lò Văn Phôm cho thấy có danh tính liệt sĩ được tìm lại từ chính những di vật còn sót lại dưới lòng đất. Liệt sĩ Lò Văn Phôm quê xã Mường Khoa, huyện Than Uyên, tỉnh Hoàng Liên Sơn, nay thuộc tỉnh Lai Châu, là chiến sĩ Đại đội 6, Tiểu đoàn 8, Trung đoàn 149, Sư đoàn 356; nhập ngũ tháng 4/1984, hy sinh ngày 15/1/1985. Hài cốt liệt sĩ được phát hiện trong một hầm sập tại khu vực bình độ 300, bị vùi lấp ở độ sâu khoảng 1,8m. Quá trình cất bốc, lực lượng làm nhiệm vụ tìm thấy nhiều phần di cốt cùng một chứng minh nhân dân còn rõ thông tin và một chiếc ví nhựa. Chính những di vật tưởng như nhỏ bé ấy đã trở thành căn cứ quan trọng để người lính được gọi lại đúng tên mình.
Với lực lượng tìm kiếm, tìm thấy hài cốt liệt sĩ không có nghĩa là kết thúc nhiệm vụ, sau đó sẽ là hành trình đưa các anh trở lại đúng tên, đúng quê hương, đúng gia đình với hồ sơ, khoa học, nhân chứng và sự phối hợp của nhiều lực lượng.
* Kiên trì tìm kiếm, đưa người lính trở về
Một việc quan trọng được triển khai trong Chiến dịch 500 ngày đêm là thu thập mẫu ADN phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Đến nay, Tuyên Quang đã tổ chức khai quật 84/84 phần mộ thuộc diện cần lấy mẫu; thu được 58 mẫu sinh phẩm, 26 trường hợp không đủ điều kiện lấy mẫu. Song song với đó là quá trình tìm kiếm thân nhân, thu nhận mẫu ADN của các gia đình liệt sĩ. Đến ngày 26/7/2026, toàn tỉnh đã thu nhận 3.763/3.812 mẫu, đạt 98,7%.
Việc xây dựng cơ sở dữ liệu ADN tạo thêm một cơ sở khoa học quan trọng cho công tác xác định danh tính, nhất là với những hài cốt không còn giấy tờ hoặc di vật có thông tin. Ký ức của đồng đội có thể giúp khoanh vùng một vị trí, hồ sơ giúp xác định đơn vị và thời gian chiến đấu, di vật gợi mở một cái tên; còn giám định ADN có thể trở thành mắt xích cuối cùng để nối người nằm lại với gia đình đang chờ đợi.
Giữa tháng 10/2026, hành trình đưa các liệt sĩ trở về ghi thêm một dấu mốc đặc biệt khi 93 hài cốt từ Nhà quàn Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại thôn Giang Nam, xã Thanh Thủy được đưa về Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên. Ngày 14/10, những linh cữu phủ Quốc kỳ lần lượt rời Giang Nam trong sự thành kính, xúc động của cán bộ, chiến sĩ và người dân. Sáng 15/10, Tuyên Quang tổ chức trang trọng Lễ viếng, truy điệu và an táng 93 hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên. Các anh được trở về yên nghỉ bên đồng đội, trong vòng tay tri ân của quê hương và những người đang sống. Bên những phần mộ mới, vòng hoa và làn khói hương, khoảng cách hơn 40 năm dường như được nối lại. Những người lính năm xưa từng nằm giữa rừng sâu, khe đá, hầm hào nay được đưa về nằm bên đồng đội. Có người đã có tên, có người vẫn chưa xác định được danh tính nhưng từ đây, các anh không còn nằm ở nơi chưa ai biết tới giữa chiến trường xưa.
Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang Phan Huy Ngọc nêu rõ, cùng với việc khẩn trương tìm kiếm những liệt sĩ còn nằm lại, tỉnh tiếp tục quan tâm rà soát hồ sơ, thu thập thông tin, lấy mẫu ADN, xác minh thân nhân, thực hiện tốt chính sách đối với người có công và gia đình liệt sĩ. Mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi danh tính được xác định, mỗi người lính được trở về với quê hương, gia đình không chỉ đáp lại niềm mong mỏi kéo dài hàng chục năm của thân nhân, mà còn thể hiện trách nhiệm, đạo lý và sự tri ân sâu sắc của Đảng, Nhà nước và nhân dân với những người đã hy sinh. Vì vậy, đây không phải là nhiệm vụ chỉ giới hạn trong thời gian của một chiến dịch mà phải được kiên trì thực hiện khi còn có thể tìm được thêm thông tin, thêm manh mối về liệt sĩ vẫn chưa trở về.
Theo Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang, đến ngày 29/10, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập được 172 hài cốt liệt sĩ. Với những trường hợp đã xác định được danh tính, quê hương, việc đưa một liệt sĩ trở về trở thành điểm gặp nhau của nghĩa đồng đội, trách nhiệm của các cơ quan chức năng và đạo lý của cộng đồng. Chính những việc làm cụ thể ấy góp phần tạo nên ý nghĩa sâu xa hơn của Chiến dịch 500 ngày đêm. Một chủ trương chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi được chuyển thành những công việc có địa chỉ và kết quả: một khu vực được rà phá an toàn, một thông tin được xác minh đến cùng, một hài cốt được tìm thấy, một mẫu ADN được thu nhận, một gia đình được báo tin và một người lính sau được gọi lại đúng tên mình.
Từ những điểm cao 1030, 685 đến bình độ 300, những cựu chiến binh vẫn lần theo ký ức; cán bộ, chiến sĩ Đội Tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn bám từng sườn núi, cửa hang, khe đá; những cán bộ làm công tác chính sách tiếp tục rà hồ sơ, tìm thân nhân, thu nhận mẫu ADN. Mỗi người một phần việc nhưng cùng hướng tới một đích đến: để không một thông tin nào còn có thể tìm được lại bị bỏ qua, không một cơ hội đưa người lính trở về bị chậm trễ. Hành trình ấy vẫn tiếp tục giữa đá núi biên cương.../. (Hết)
