Trước yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong bối cảnh hội nhập quốc tế, người làm nghề gỗ Đồng Kỵ (phường Đồng Nguyên, tỉnh Bắc Ninh) chủ động đổi mới mẫu mã, phương thức sản xuất và kinh doanh để thích ứng.
Giữ nghề truyền thống
Là mùa tiêu thụ lớn nhất trong năm, những ngày tháng Chạp tại làng nghề gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ (phường Đồng Nguyên, tỉnh Bắc Ninh) luôn diễn ra trong không khí khẩn trương. Từ các xưởng sản xuất, những sản phẩm đặc trưng liên tục được hoàn thiện, đóng hàng và xuất xưởng để kịp phục vụ thị trường Tết. Đây cũng là thời điểm người thợ tập trung tối đa cho sản xuất, bảo đảm tiến độ và chất lượng đơn hàng.
Từ những khối gỗ thô, qua nhiều công đoạn xẻ, đục, chà và hoàn thiện, người thợ tạo nên những sản phẩm nội thất với đường nét chạm khắc tinh xảo, mang dấu ấn của nghề truyền thống. Dù máy móc được đưa vào hỗ trợ sản xuất, nhiều công đoạn đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ của người thợ vẫn được thực hiện thủ công. Nhờ đó, sản phẩm khi hoàn thiện không chỉ bảo đảm độ bền, chắc mà còn đáp ứng yêu cầu về thẩm mỹ và giữ được nét đặc trưng của đồ gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ.
Hơn 20 năm gắn bó với nghề, chị Nguyễn Thị Hương đã chứng kiến nhiều thăng trầm của làng Đồng Kỵ. Theo chị, dù máy móc, công nghệ ngày càng được ứng dụng vào các công đoạn như xẻ, đục, chà gỗ, người thợ vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc chỉnh sửa, tạo dáng và hoàn thiện sản phẩm. Sự kết hợp giữa công nghệ và tay nghề thủ công giúp các sản phẩm gỗ Đồng Kỵ vừa bảo đảm độ chính xác, chắc chắn, vừa giữ được những đường nét mềm mại, sinh động trong từng chi tiết chạm khắc.
Điều làm nên cái hồn, cốt của Đồng Kỵ chính là sản phẩm có độ bền cao, thiết kế mang đậm nét cổ kính, sang trọng, thường được chạm khắc hoa văn tỉ mỉ, vân gỗ rõ nét và đánh bóng kỹ lưỡng. Người thợ luôn mong muốn mang đến sản phẩm hoàn hảo nhất cho người tiêu dùng.
Bên cạnh tay nghề, chất lượng nguyên liệu là yếu tố được các cơ sở sản xuất đồ gỗ Đồng Kỵ đặc biệt chú trọng. Những kinh nghiệm trong lựa chọn gỗ, xử lý nguyên liệu và chạm khắc hoa văn được các thế hệ thợ gìn giữ, đồng thời kết hợp với máy móc, công nghệ để nâng cao chất lượng sản phẩm.
Chị Nguyễn Quỳnh Mai, Công ty Đồ gỗ mỹ nghệ xuất khẩu Đức Thắng, cho biết doanh nghiệp là một trong những cơ sở sản xuất đồ gỗ được thành lập từ sớm tại Bắc Ninh. Theo chị, để tạo ra sản phẩm có chất lượng, khâu lựa chọn nguyên liệu luôn được đặt lên hàng đầu. Các loại gỗ quý như trắc, hương, gụ, lim thường được sử dụng cho những sản phẩm nội thất, đáp ứng yêu cầu về độ bền, đường vân và giá trị thẩm mỹ.
Với hơn 30 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh đồ gỗ mỹ nghệ cao cấp, công ty không chỉ lưu giữ, phát triển những giá trị văn hóa nghệ thuật truyền thống, mà còn không ngừng đổi mới, bắt kịp với các xu hướng thị hiếu mới của khách hàng, tạo ra đa dạng các sản phẩm với rất nhiều mẫu mã từ cổ điển đến hiện đại như bàn ghế tiếp khách, bàn ăn, tủ trang trí, giường… Đặc biệt, ngày nay nhu cầu tiêu dùng cũng có sự thay đổi, từ việc dùng sản phẩm gỗ đóng sẵn về trưng bày, sử dụng sang thiết kế nội thất theo không gian, thị hiếu bởi vạy, để các xưởng gỗ "sống" được bằng nghề, gia đình chị đã hoàn thiện quy trình, thực hiện từ khâu thiết kế, hoàn thiện và lắp đặt sản phẩm.
Đổi mới để phát triển bền vững
Vào thời điểm cực thịnh, làng nghề có hàng nghìn hộ dân tham gia sản xuất, kinh doanh gỗ mỹ nghệ; nhiều doanh nghiệp tư nhân ra đời, mở rộng quy mô nhà xưởng. Sản phẩm không chỉ tiêu thụ rộng rãi trong nước mà còn xuất khẩu sang các thị trường khó tính như châu Á, châu Âu. Nghề gỗ chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu kinh tế địa phương, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống người dân.
Những năm gần đây, làng nghề đối mặt với không ít khó khăn. Thị trường xuất khẩu truyền thống có dấu hiệu chững lại; sức mua trong nước giảm do biến động kinh tế và thay đổi thị hiếu tiêu dùng. Nhiều khách hàng chuyển sang lựa chọn các sản phẩm nội thất hiện đại, thiết kế tối giản, giá thành hợp lý hơn. Trong khi đó, không ít cơ sở sản xuất tại Đồng Kỵ vẫn chủ yếu tập trung vào dòng sản phẩm cổ điển, kích thước lớn, giá trị cao, kén khách hàng.
Phó Chủ tịch UBND phường Đồng Nguyên Phạm Hoàng Hạnh cho biết, trước những thay đổi của thị trường, chính quyền địa phương phối hợp với doanh nghiệp, hộ sản xuất triển khai các giải pháp đổi mới, trong đó chú trọng đa dạng hóa sản phẩm. Nhiều cơ sở đã nghiên cứu, thiết kế các dòng nội thất phù hợp với không gian sống hiện đại như bàn ghế phòng khách, bàn ăn, kệ trang trí và sản phẩm kết hợp vật liệu mới. Mẫu mã được điều chỉnh theo hướng tinh gọn, tiện dụng, qua đó mở rộng nhóm khách hàng, nhất là khách hàng trẻ và phân khúc trung cấp.
Bên cạnh đổi mới thiết kế, các cơ sở sản xuất từng bước ứng dụng máy móc, công nghệ vào quy trình gia công. Hệ thống máy cắt, phần mềm thiết kế hỗ trợ được đưa vào sử dụng nhằm nâng cao độ chính xác, rút ngắn thời gian sản xuất và giảm chi phí. Sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại và bàn tay khéo léo của người thợ được xem là giải pháp hài hòa, vừa giữ được giá trị thủ công truyền thống, vừa đáp ứng yêu cầu cạnh tranh của thị trường.
Đến nay, làng nghề gỗ Đồng Kỵ có 3.500 hộ làm nghề (chiếm trên 79% tổng số hộ trong thôn) với hơn 10.500 lao động trực tiếp tham gia sản xuất, kinh doanh đồ gỗ. Hằng năm làng nghề mang lại doanh thu lớn, đóng góp vào phát triển kinh tế của địa phương; đồng thời tạo việc làm, thu nhập ổn định cho người dân.
Chuyển đổi số và thương mại điện tử đang được nhiều cơ sở sản xuất, kinh doanh tại Đồng Kỵ đẩy mạnh nhằm mở rộng thị trường. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào khách hàng đến đặt hàng trực tiếp hoặc qua trung gian, nhiều doanh nghiệp, hộ kinh doanh đã xây dựng website, fanpage, giới thiệu sản phẩm trên các sàn thương mại điện tử. Hoạt động quảng bá, tiếp thị trực tuyến giúp mở rộng phạm vi tiếp cận khách hàng trên toàn quốc, chinh phục thị trường quốc tế.
Để mở rộng đầu ra, nâng cao sức cạnh tranh, cần tăng cường liên kết giữa các cơ sở sản xuất thông qua các tổ hợp tác, hiệp hội nghề nghiệp. Việc chia sẻ thông tin thị trường, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực, tham gia hội chợ, triển lãm trong và ngoài nước được đẩy mạnh nhằm tìm kiếm đối tác. Địa phương chú trọng việc quy hoạch khu sản xuất tập trung, cải thiện hạ tầng giao thông, xử lý môi trường làng nghề.
Khuyến khích các nghệ nhân cao tuổi truyền dạy kỹ thuật chạm khắc cho thế hệ trẻ; lồng ghép hoạt động bảo tồn, quảng bá làng nghề trong các hoạt động văn hóa. Địa phương cũng đẩy mạnh kết hợp sản xuất với phát triển du lịch làng nghề, qua đó, góp phần quảng bá hình ảnh tinh hoa gỗ Đồng Kỵ tới du khách trong và ngoài nước./.
