Tranh cổ động bầu cử là đề tài đặc trưng trong mỹ thuật tuyên truyền, gắn liền với đời sống chính trị - xã hội của đất nước. Thông qua ngôn ngữ tạo hình, các họa sĩ đã tái hiện không khí trang trọng, phấn khởi khi công dân thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình trong ngày hội lớn.
Dấu ấn của tranh tuyên truyền bầu cử
Tranh cổ động là loại hình nghệ thuật phát triển mạnh ở một số quốc gia có truyền thống mỹ thuật tuyên truyền như: Nga, Trung Quốc, Ba Lan... Trên thế giới, tranh cổ động xuất hiện từ khá sớm, song tại Việt Nam, dòng tranh này thực sự nở rộ trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ.
Trong giai đoạn chiến tranh, tranh cổ động được sáng tác với số lượng lớn nhằm phục vụ công tác tuyên truyền, vận động quần chúng tham gia kháng chiến, bảo vệ đất nước. Với hình ảnh cô đọng, thông điệp rõ ràng, dễ tiếp nhận, loại hình nghệ thuật này trở thành phương tiện truyền thông trực quan hiệu quả, góp phần cổ vũ tinh thần chiến đấu, lao động, học tập của quân và dân cả nước.
Sau năm 1975, tranh cổ động từng có thời gian chững lại. Nhận thấy vai trò và hiệu quả của loại hình này trong đời sống xã hội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã triển khai nhiều hoạt động nhằm khôi phục, phát triển dòng tranh cổ động thông qua các cuộc vận động sáng tác dành cho họa sĩ trên toàn quốc. Các cuộc vận động này thường gắn với những sự kiện chính trị quan trọng hoặc các ngày lễ kỷ niệm lớn của đất nước.
Riêng với đề tài bầu cử, theo họa sĩ Trịnh Bá Quát, Chi hội trưởng Chi hội Đồ họa (Hội Mỹ thuật Việt Nam), trong khoảng 16 kỳ bầu cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp, phần lớn đều có các cuộc thi hoặc vận động sáng tác tranh cổ động phục vụ công tác tuyên truyền. Bản thân ông cũng nhiều lần tham gia các hoạt động sáng tác này.
Theo họa sĩ, tranh tuyên truyền bầu cử trước hết phải bám sát chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước trong từng giai đoạn. Nội dung thể hiện rõ tinh thần ngày hội toàn dân, là sự kiện chính trị trọng đại, thể hiện niềm tin, kỳ vọng của người dân khi lựa chọn những đại biểu xứng đáng tham gia vào cơ quan quyền lực nhà nước. Từ đó, tác phẩm góp phần lan tỏa lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm, tinh thần đoàn kết, dân chủ, sự đồng thuận của toàn dân tộc và niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng.
Hình tượng trong tranh bầu cử thường được thể hiện theo hướng cô đọng, mang tính khái quát và đại diện, phản ánh các tầng lớp trong xã hội như công nhân, nông dân, trí thức, lực lượng vũ trang… Đồng thời, nhiều tác phẩm gợi mở đặc trưng văn hóa ba miền Bắc - Trung - Nam, qua đó nhấn mạnh tinh thần đoàn kết và sự tham gia rộng rãi của nhân dân trong ngày hội bầu cử.
Màu sắc trong tranh bầu cử tươi sáng, rực rỡ, tạo cảm giác phấn khởi, thể hiện không khí của ngày hội lớn. Các yếu tố biểu tượng như Quốc huy, Quốc kỳ, hoa, cờ hội… thường được sử dụng để tăng tính biểu trưng và sức gợi cho tác phẩm.
Trong giới mỹ thuật, nhiều họa sĩ đã gắn bó lâu năm với đề tài tranh cổ động bầu cử như Đỗ Như Điềm, Trần Duy Trúc, Hà Huy Chương, Nguyễn Phúc Khôi… Những năm gần đây, dòng tranh này tiếp tục thu hút sự tham gia của lớp họa sĩ trẻ. Một số tác giả như Hà Thành, Đỗ Việt Hùng, Ngọc Thế, Mỹ Dung… đã mang đến những ý tưởng mới, góp phần làm phong phú thêm diện mạo của dòng tranh này trong đời sống mỹ thuật đương đại.
Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam Lương Xuân Đoàn nhận định, công tác tuyên truyền luôn cần thiết trong mọi giai đoạn phát triển của đất nước như phổ biến nghị quyết, đưa chủ trương, chính sách vào cuộc sống, tuyên truyền các sự kiện chính trị quan trọng như bầu cử Quốc hội, Hội đồng nhân dân... Vì gắn bó mật thiết với đời sống xã hội nên tranh cổ động vẫn luôn giàu sức sống, không ngừng thay đổi qua nhiều thế hệ sáng tác và tiếp tục hấp dẫn các họa sĩ, trong đó có lớp họa sĩ kế cận.
Lan tỏa tinh thần của ngày hội
Cùng với sự chuyển động của đời sống mỹ thuật đương đại, tranh cổ động cũng đang có những đổi mới trong cách thể hiện. Điểm khác biệt của lớp họa sĩ trẻ hiện nay là thiên về cách thể hiện bằng hình tượng và mảng màu gợi mở. Nếu trước đây, họa sĩ thường đưa hình ảnh công nhân, nông dân, trí thức... vào trung tâm bố cục, thì hiện nay nhiều tác giả lựa chọn cách khái quát hóa bằng biểu tượng, mảng màu và hình khối để gợi không khí sự kiện.
Ngoài ra, khoa học công nghệ phát triển vượt bậc cũng làm thay đổi phương thức sáng tác. Trước đây, tranh cổ động được vẽ hoàn toàn bằng tay, trong khi hiện nay nhiều họa sĩ sử dụng các phần mềm đồ họa và công cụ kỹ thuật số để thiết kế. Tuy nhiên, dù thực hiện bằng tay hay bằng máy thì công cụ cũng chỉ là phương tiện, điều quan trọng nhất vẫn là ý tưởng và thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm.
Một tác phẩm thành công phải lan tỏa được ý nghĩa và tầm quan trọng của ngày bầu cử, khơi dậy tinh thần trách nhiệm của cử tri, kêu gọi mỗi người dân tích cực tham gia bỏ phiếu. Không chỉ hiện diện trên đường phố, hình ảnh cổ động bầu cử ngày nay còn được lan tỏa mạnh mẽ trên các nền tảng số và mạng xã hội, giúp thông điệp tuyên truyền tiếp cận đến mọi tầng lớp nhân dân.
Trong bối cảnh truyền thông hiện đại, họa sĩ Trịnh Bá Quát cho rằng, tranh tuyên truyền cần tiếp tục đổi mới để bắt kịp với môi trường đô thị ngày càng sôi động. Những bảng quảng cáo lớn, màn hình điện tử hay hệ thống ánh sáng tại các trung tâm thành phố đang tạo ra sự cạnh tranh mạnh mẽ về hình ảnh. Vì vậy, tranh cổ động bầu cử cần có tín hiệu thị giác mạnh, thông điệp rõ ràng, dễ nhận biết trong thời gian rất ngắn, khi người đi đường chỉ kịp nhìn lướt qua trên xe máy hoặc ô tô.
Hiện nay, nhiều họa sĩ kết hợp linh hoạt giữa truyền thống và hiện đại để tạo nên những tác phẩm giàu sức thuyết phục. Sự hòa quyện giữa hình tượng nhân vật, bố cục và mảng chữ khái quát đã giúp tranh cổ động bầu cử tiếp tục phát huy vai trò, đồng thời góp phần lan tỏa tinh thần của ngày hội dân chủ tới đông đảo công chúng./.
