Bán dẫn đã trở thành nền tảng của kinh tế và của nhiều ngành công nghiệp hiện đại.
Vì vậy, năng lực về công nghệ bán dẫn không chỉ quyết định sức cạnh tranh của doanh nghiệp; còn ảnh hưởng đến khả năng vận hành an toàn của hạ tầng thiết yếu, mức độ tự chủ công nghệ, sự phát triển kinh tế và năng lực bảo đảm quốc phòng, an ninh của mỗi quốc gia.
Trong bối cảnh đó, chip chuyên dụng có vị trí đặc biệt. Đây là các chip được thiết kế theo một bài toán cụ thể, tối ưu cho một nhóm chức năng, môi trường vận hành và yêu cầu xác định.
Việt Nam đã xác định rõ hướng đi này. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đặt yêu cầu từng bước làm chủ công nghệ bán dẫn. Quyết định số 1018/QĐ-TTg về Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2050 lựa chọn công thức C = SET + 1, trong đó chữ S là Specialized, tức chip chuyên dụng. Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg tiếp tục xác định công nghệ chip bán dẫn và các sản phẩm chip chuyên dụng là nhóm công nghệ, sản phẩm chiến lược cần ưu tiên phát triển.
*Chip chuyên dụng gắn trực tiếp với tự chủ công nghệ
Chip bán dẫn chuyên dụng là những con chip được thiết kế để giải quyết một bài toán cụ thể thay vì phục vụ mục đích chung. Một chip AI cho camera tại biên phải xử lý hình ảnh nhanh, tiêu thụ ít điện, bảo vệ dữ liệu và hoạt động ổn định ngay cả khi kết nối không liên tục. Chip điều khiển UAV hoặc robot phải đáp ứng thời gian thực và độ tin cậy cao. Chip bảo mật phải tạo được gốc tin cậy ngay từ phần cứng. Những yêu cầu đó cho thấy giá trị của chip chuyên dụng nằm ở khả năng giải quyết đúng bài toán của sản phẩm và của ngành sử dụng.
Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn (Bộ Khoa học và Công nghệ), phát triển chip bán dẫn chuyên dụng được xem là hướng đi phù hợp để tận dụng lợi thế, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu. Lựa chọn chip chuyên dụng không có nghĩa là thu hẹp khát vọng. Đây là cách tập trung nguồn lực vào nơi Việt Nam có nhu cầu thật, có thị trường, có đội ngũ thiết kế đang hình thành và có nền công nghiệp điện tử đủ lớn để tạo ra sản phẩm cuối. Chúng ta cần đi từ bài toán của camera AI, thiết bị IoT, lưới điện, trạm sạc, robot, UAV, viễn thông, y tế và định danh số. Từ đó xác định kiến trúc chip, công nghệ chế tạo, phương án đóng gói, tiêu chuẩn đo kiểm và lộ trình thương mại hóa phù hợp.
Ông Nguyễn Anh Tuấn cho rằng nếu làm tốt, chip chuyên dụng sẽ tạo ra giá trị trên nhiều tầng. Đó là doanh nghiệp trong nước có thể nâng tỷ lệ giá trị do Việt Nam tạo ra trong thiết bị và hệ thống. Các ngành như điện tử, ô tô điện, năng lượng, tự động hóa, nông nghiệp thông minh và hạ tầng số sẽ có thêm sản phẩm phù hợp với điều kiện vận hành trong nước. Năng lực thiết kế, kiểm thử và tích hợp chip cũng tạo việc làm kỹ thuật cao, thúc đẩy nghiên cứu ứng dụng và hình thành doanh nghiệp công nghệ mới.
Quan trọng hơn, chip chuyên dụng gắn trực tiếp với tự chủ công nghệ. Tự chủ không có nghĩa là làm tất cả trong phạm vi một quốc gia. Tự chủ là làm chủ những khâu quyết định: yêu cầu sản phẩm, kiến trúc hệ thống, thiết kế, xác minh, dữ liệu kiểm thử và quyền lựa chọn đối tác trong chuỗi cung ứng. Với các hệ thống trọng yếu, Việt Nam cần khả năng kiểm soát thiết kế, đánh giá độ tin cậy, xác thực nguồn gốc và chủ động thay thế khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn. Đó là nền tảng để bảo vệ dữ liệu, duy trì dịch vụ thiết yếu và bảo đảm an ninh quốc gia trong tình hình mới.
*Nhà nước và doanh nghiệp đồng hành
Dù có tiềm năng lớn nhưng khoảng cách từ một bản thiết kế đến một con chip hoạt động ổn định trong sản phẩm còn rất lớn. Mỗi lần sản xuất thử đều tốn kém và tiềm ẩn rủi ro kỹ thuật. Đơn hàng nhỏ thường khó tiếp cận dịch vụ đóng gói, kiểm thử. Sau khi có mẫu chip, doanh nghiệp còn phải hoàn thiện phần mềm, bo mạch, quy trình đánh giá độ tin cậy, chứng nhận và tích hợp vào sản phẩm. Nếu chưa có khách hàng đầu tiên, doanh nghiệp khó đầu tư. Nếu chưa có chip đã được kiểm chứng, khách hàng cũng khó đặt hàng. “Đây là nút thắt mà chính sách công và hạ tầng dùng chung phải cùng tháo gỡ”, ông Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh.
Quyết định 1018/QĐ-TTg năm 2024 xác định nhiệm vụ thúc đẩy phát triển và sử dụng chip chuyên dụng trong các lĩnh vực, như nông nghiệp công nghệ cao, tự động hóa, điện tử tiêu dùng và chuyển đổi số.
Kế hoạch hoạt động năm 2026 của Ban Chỉ đạo quốc gia về phát triển ngành công nghiệp bán dẫn nhấn mạnh việc thúc đẩy phát triển, sử dụng chip chuyên dụng, lựa chọn ít nhất 3 dòng chip bán dẫn chiến lược để triển khai chương trình phát triển sản phẩm.
Bộ Khoa học và Công nghệ đang hoàn thiện hồ sơ trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Danh mục chip chuyên dụng trong một số ngành, lĩnh vực Nhà nước ưu tiên đặt hàng. Dự thảo gồm 20 nhóm chip, được xây dựng từ nhu cầu của các bộ, ngành, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và chuyên gia. Danh mục sẽ là căn cứ để định hướng nghiên cứu, tạo tín hiệu thị trường và tập trung nguồn lực vào các sản phẩm có khả năng phát triển tại Việt Nam.
Bộ định hướng xây dựng chương trình hỗ trợ xuyên suốt từ nghiên cứu, thiết kế đến sản xuất thử, đo kiểm và đánh giá chip chuyên dụng. Cơ chế hỗ trợ chia sẻ rủi ro ở giai đoạn đầu, quản lý theo các mốc kết quả kỹ thuật, đồng thời khuyến khích vốn đối ứng và sự tham gia của doanh nghiệp.
Các chương trình đầu tư công, chuyển đổi số, phát triển hạ tầng và sản phẩm công nghệ chiến lược sẽ là thị trường cho chip do Việt Nam thông qua cơ chế đặt hàng của các dự án đầu tư công. Song song với cơ chế đặt hàng là xây dựng tiêu chuẩn, phòng thử nghiệm, cơ chế chứng nhận và quy trình đánh giá độ tin cậy. Mục tiêu là giúp sản phẩm tốt đi vào sử dụng, chứ không tạo ra thị trường khép kín hoặc hạ thấp yêu cầu chất lượng. Bên cạnh thị trường công, thì việc các Tập đoàn kinh tế lớn đang đầu tư vào các ngành lĩnh vực hoặc các dự án hạ tầng trọng yếu quốc gia cũng là thị trường rất lớn cho chip chuyên dụng Việt Nam.
Với vai trò đầu mối quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn, Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn xác định nhiệm vụ cốt lõi là giúp giảm chi phí và rủi ro trong chặng đường từ thiết kế đến mẫu chip. Ông Nguyễn Anh Tuấn cho biết, Trung tâm sẽ từng bước cung cấp và điều phối hạ tầng dùng chung, phòng thí nghiệm; kết nối với nhà máy chế tạo, đơn vị đóng gói và kiểm thử; hỗ trợ đo kiểm, đánh giá hiệu suất sau sản xuất thử…
Cùng với đó, Trung tâm kết nối doanh nghiệp thiết kế chip với doanh nghiệp sản phẩm ngay từ bước xác định yêu cầu kỹ thuật; phối hợp với các trường đại học, viện nghiên cứu để đào tạo qua dự án thực tế, đồng thời kết nối chuyên gia trong nước và quốc tế để nâng cao năng lực của đội ngũ.
Các doanh nghiệp công nghệ trong nước đã rất chủ động đầu tư chế tạo chip. Đầu năm 2026, Tập đoàn Viettel khởi công nhà máy chế tạo chip bán dẫn công nghệ cao đầu tiên của Việt Nam trên diện tích 27 ha tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc. Theo kế hoạch, nhà máy sẽ hoàn thành đầu tư xây dựng và tiếp nhận chuyển giao công nghệ vào cuối năm 2027, hướng tới sản xuất thử nghiệm từ năm 2028. Trung tướng Tào Đức Thắng, Chủ tịch, kiêm Tổng giám đốc Viettel chia sẻ, sẽ có nhiều thách thức trong quá trình xây dựng và vận hành nhà máy nhưng nếu không bắt tay vào làm, Việt Nam sẽ không thể nắm bắt được khâu chế tạo để tiến tới làm chủ toàn bộ chuỗi giá trị bán dẫn.
Tập đoàn Geleximco cũng đang xúc tiến thủ tục đầu tư nhà máy sản xuất chip tại Hưng Yên, dự kiến khởi công vào tháng 11/2026 và đưa sản phẩm thương mại ra thị trường vào đầu năm 2028. Ông Ngô Anh Trí, Phó tổng giám đốc Tập đoàn cam kết ưu tiên thử nghiệm, tích hợp vi mạch điều khiển, cảm biến và chip công suất do kỹ sư Việt Nam thiết kế vào các dòng xe điện và hệ sinh thái công nghiệp của tập đoàn. Động thái này giải quyết căn cơ bài toán “khách hàng đầu tiên” cho ngành vi mạch nội địa.
Để phát triển công nghiệp bán dẫn của Việt Nam chắc chắn còn nhiều khó khăn. Nhưng với định hướng đúng, chính sách đủ mạnh, sự đồng hành của Nhà nước, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế, chip bán dẫn chuyên dụng hoàn toàn có thể trở thành lĩnh vực tạo ra giá trị gia tăng cao, góp phần nâng cao năng lực tự chủ công nghệ và đưa Việt Nam tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu./.
