Sự bùng nổ của công nghệ thông tin cùng nhu cầu học tập suốt đời đã đặt ra một yêu cầu cấp bách: phải xây dựng một hệ sinh thái giáo dục số đồng bộ, toàn diện và bền vững.
Trong kỷ nguyên số, giáo dục không còn bị giới hạn bởi bốn bức tường lớp học truyền thống hay khoảng thời gian đến trường của tuổi trẻ. Sự bùng nổ của công nghệ thông tin cùng nhu cầu học tập suốt đời đã đặt ra một yêu cầu cấp bách: phải xây dựng một hệ sinh thái giáo dục số đồng bộ, toàn diện và bền vững.
* Công nghệ số thúc đẩy phong trào học tập suốt đời
Xây dựng hệ sinh thái giáo dục số không thể diễn ra bằng những khẩu hiệu chung chung mà phải được cụ thể hóa bằng các mô hình khuyến học số thiết thực tại cơ sở. Thời gian qua, nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước đã chủ động đổi mới cách làm, đưa công nghệ số trở thành công cụ thúc đẩy phong trào học tập suốt đời phát triển thực chất hơn.
Tại Ninh Bình, phong trào "Bình dân học vụ số" đã lan tỏa mạnh mẽ từ cơ sở. Phường Đồng Văn đã chủ động xây dựng kế hoạch nâng cao nhận thức của nhân dân, hướng dẫn người dân khai thác nền tảng số và dịch vụ công trực tuyến. Trung tâm Học tập cộng đồng địa phương cũng đổi mới phương thức hoạt động bằng cách giới thiệu tài liệu, học liệu số và video trực tuyến để người dân tự học tại nhà. Thậm chí, các trường tiểu học tại địa bàn đã cam kết bố trí phòng máy tính, cử giáo viên phối hợp với Tổ công nghệ số cộng đồng để hướng dẫn người dân những kỹ năng số thiết yếu như sử dụng VNeID, thanh toán không dùng tiền mặt và nhận diện lừa đảo xuyên biên giới mạng. Thú vị hơn, các dòng họ tại Duy Tiên (Ninh Bình) đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số bằng cách quản lý quỹ qua tài khoản, công khai thu chi trên nhóm Zalo nội bộ, xác minh thành tích và gửi giấy khen trực tuyến cho con cháu ở xa.
Tại Phú Thọ, phong trào này cũng đạt được những kết quả đáng ghi nhận với tỷ lệ người trưởng thành bước đầu có kỹ năng số cơ bản đạt khoảng 87,1%. Tỉnh đoàn Phú Thọ đã phát huy vai trò nòng cốt của thanh niên thông qua việc duy trì hiệu quả các Tổ công nghệ số cộng đồng và Câu lạc bộ AI Trẻ. Các bạn trẻ tích cực tổ chức mô hình “Ngày thứ Bảy tình nguyện hỗ trợ người dân thực hiện chuyển đổi số”, giúp đỡ người dân sử dụng dịch vụ số thiết yếu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào cuộc sống.
Tại Hải Phòng, phường Ngô Quyền đã chứng minh sự chủ động nhập cuộc bằng cách gắn phong trào khuyến học với các chính sách an sinh giáo dục trực tuyến. Phường đã nhanh chóng ổn định tổ chức ngành Giáo dục theo mô hình mới, hỗ trợ học phí cho hàng ngàn học sinh và sinh viên trường nghề. Địa phương cũng phối hợp cùng những tổ chức, cá nhân nhiệt huyết, tiêu biểu để duy trì ngọn lửa hiếu học, giúp đỡ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn tiếp cận tri thức và từng bước hội nhập vào môi trường số.
Song song đó, tỉnh Bắc Ninh lại tập trung vào việc tạo môi trường học tập chủ động cho học sinh và hình thành hạ tầng giáo dục hiện đại. Nhiều trường học trên địa bàn thành phố Bắc Ninh đã khai thác hiệu quả các nền tảng trực tuyến như OLM, Quizizz, Azota để giao bài tập, kiểm tra và đánh giá học sinh. Đến nay, 100% trường học tại Bắc Ninh đã kết nối Internet cáp quang tốc độ cao, triển khai trực tuyến hoàn toàn công tác tuyển sinh đầu cấp và chính thức áp dụng học bạ số ở cấp tiểu học. Đặc biệt, ngành Giáo dục Bắc Ninh còn đi đầu trong việc tổ chức các chương trình tập huấn ứng dụng AI và thí điểm giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông. Những cách làm phong phú này chính là các "viên gạch thép" vững chắc giúp định hình xã hội học tập số từ gốc rễ.
* Chung tay xây dựng hệ sinh thái số
Một hệ sinh thái giáo dục số thực sự vững mạnh không thể thiếu đi sự kết nối và chung tay của toàn xã hội. Trong tiến trình này, Hội Khuyến học Việt Nam giữ vai trò nòng cốt trong việc vận động, kết nối các lực lượng xã hội tham gia khuyến học, khuyến tài.
Với mạng lưới tổ chức phủ kín 100% xã, phường, thôn bản và gần 28 triệu hội viên, Thông qua việc triển khai 5 mô hình học tập với các bộ tiêu chí cụ thể, Hội đã giúp nâng cao dân trí và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước. Quỹ Khuyến học Việt Nam cùng quỹ khuyến học các địa phương đã huy động được nguồn lực khổng lồ để trao học bổng cho học sinh nghèo vượt khó. Bước vào giai đoạn mới, Hội xác định chuyển đổi số là nội dung trọng tâm khi đưa vào vận hành Cổng thông tin điện tử, hướng tới số hóa quy trình quản lý hội viên, quản lý quỹ và triển khai phần mềm "congdanhoctap.vn" để đánh giá danh hiệu Công dân học tập. Hội cũng tích cực phối hợp với các bộ, ban, ngành nhằm làm mới tiêu chí các mô hình theo hướng số hóa, sát thực tế và có thể đo lường được.
Để quản lý và kết nối toàn bộ quá trình học tập một cách hiệu quả, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa ra một đề xuất mang tính đột phá trong dự thảo Thông tư về quản lý dữ liệu giáo dục và đào tạo. Đó là việc thống nhất sử dụng mã định danh cá nhân làm mã hồ sơ học tập suốt đời cho mỗi công dân.
Theo đề xuất này, mỗi người học sẽ có một mã định danh duy nhất trên cơ sở dữ liệu giáo dục và đào tạo, đồng thời mã này được liên thông trực tiếp với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và ứng dụng VNeID. Hồ sơ học tập suốt đời của công dân sẽ ghi nhận liên tục, trọn đời quá trình học tập, rèn luyện, học bạ số, văn bằng, chứng chỉ số do các cơ sở giáo dục trong và ngoài nước cấp. Người học hoặc người đại diện hợp pháp có thể dễ dàng sử dụng mã số này để truy cập, khai thác thông tin cá nhân, đề nghị đính chính dữ liệu hoặc thực hiện các giao dịch, thủ tục hành chính trực tuyến.
Giải pháp công nghệ này mang lại lợi ích to lớn cho cả người học và cơ quan quản lý. Hệ thống áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc "tạo lập một lần tại nguồn", giúp hạn chế tối đa việc yêu cầu người dân phải nộp lại các loại giấy tờ, bằng cấp cũ khi chuyển cấp hoặc thay đổi môi trường học tập. Sự liên thông giữa cơ sở dữ liệu giáo dục mầm non, phổ thông, đại học và nghề nghiệp sẽ xóa bỏ các rào cản hành chính thủ công, giảm thiểu tình trạng nhập liệu trùng lặp. Việc quản lý bằng mã định danh cá nhân giúp đảm bảo tính hợp pháp, chính xác, toàn vẹn của thông tin, đồng thời bảo vệ dữ liệu cá nhân tối đa trước các nguy cơ an ninh mạng.
Hành trình xây dựng hệ sinh thái giáo dục số tại Việt Nam đang đi đúng hướng bằng sự kết hợp hài hòa giữa công nghệ hiện đại, quyết tâm chính trị từ các cơ quan quản lý cùng sự tham gia nhiệt thành của từng người dân. Khi mỗi chiếc mã định danh cá nhân trở thành tấm vé mở ra kho tàng tri thức mở, khi toàn bộ cộng đồng cùng chung tay thắp sáng tinh thần tự học, hệ sinh thái giáo dục số sẽ trở thành bệ phóng vững chắc đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới./.
