Từ những nếp nhà sàn, nghề dệt truyền thống đến ẩm thực, lễ hội và các sinh hoạt văn hóa dân gian, bản sắc đang trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch ở Phú Thọ.
Không chỉ sở hữu cảnh quan thiên nhiên đặc sắc, các xã vùng cao Phú Thọ đang tạo sức hút bằng chính những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Từ những nếp nhà sàn, nghề dệt truyền thống đến ẩm thực, lễ hội và các sinh hoạt văn hóa dân gian, bản sắc đang trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch cộng đồng, tạo sinh kế và nâng cao đời sống người dân.
* Khi bản sắc trở thành sản phẩm du lịch
Những ngày đầu Xuân, các bản làng vùng cao Phú Thọ trở nên nhộn nhịp hơn khi du khách tìm về để nghỉ ngơi, khám phá cảnh quan và trải nghiệm đời sống của đồng bào dân tộc Thái, Mông. Không gian núi rừng, những ngôi nhà sàn truyền thống, ruộng nương, các món ăn bản địa cùng những sinh hoạt văn hóa đặc trưng tạo nên sức hấp dẫn mà những điểm đến đô thị khó có được.
Tại Mai Hạ, bản Lác và Pom Coọng là những địa danh đã trở nên quen thuộc với nhiều du khách trong nước và quốc tế. Đến đây, du khách có thể nghỉ tại các homestay nhà sàn, thưởng thức cơm lam, thịt nướng, xôi nếp nương; tham gia múa xòe, múa sạp hoặc đạp xe qua những bản làng yên bình.
Điều đáng chú ý là trong quá trình làm du lịch, người dân địa phương vẫn duy trì những công việc gắn với đời sống truyền thống. Cấy lúa, trồng hoa màu, dệt thổ cẩm, giữ gìn cảnh quan và môi trường sinh thái... vừa là sinh kế, vừa trở thành một phần của trải nghiệm dành cho du khách.
Chính sự kết hợp giữa cuộc sống đời thường và hoạt động du lịch đã tạo nên nét riêng của mô hình du lịch cộng đồng. Du khách không chỉ đến để tham quan mà còn được sống trong không gian văn hóa, tìm hiểu phong tục, thưởng thức ẩm thực và trực tiếp cảm nhận nhịp sống của cộng đồng bản địa.
Ở Pà Cò, sức hấp dẫn lại đến từ không gian văn hóa của đồng bào Mông. Khí hậu mát mẻ, địa hình cao nguyên đá, những mùa hoa mận, hoa đào cùng chợ Pà Cò và hệ thống các homestay tạo nên một điểm đến giàu bản sắc.
Nhiều nghề truyền thống vẫn được người dân gìn giữ như dệt vải lanh, nhuộm chàm, thêu thổ cẩm, vẽ sáp ong. Những công việc vốn gắn với đời sống sinh hoạt của đồng bào nay trở thành những trải nghiệm văn hóa được du khách quan tâm.
Bí thư Đảng ủy xã Pà Cò Sùng A Chênh cho biết, phát huy lợi thế văn hóa bản địa để làm du lịch là một trong những hướng đi được địa phương chú trọng. Đến nay, toàn xã đã có hàng chục hộ dân tham gia hoạt động du lịch cộng đồng.
Theo ông, việc khai thác du lịch không tách rời nhiệm vụ gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống. Đây cũng là cơ sở để địa phương xây dựng các sản phẩm trải nghiệm mang đặc trưng riêng, thu hút du khách tìm hiểu đời sống và văn hóa đồng bào vùng cao.
* Người dân là chủ thể của sự thay đổi
Nếu cảnh quan là điều kiện để du khách tìm đến thì chính cộng đồng là yếu tố quyết định sức sống của du lịch cộng đồng.
Câu chuyện ở bản Lác cho thấy điều đó khá rõ. Mô hình du lịch cộng đồng tại đây được người dân khởi xướng từ những năm 1990. Hơn 700 năm tồn tại, bản Lác là nơi sinh sống của người Thái trắng. Trước đây, người dân chủ yếu làm ruộng, dệt thổ cẩm và săn bắn. Khi du lịch phát triển, những giá trị vốn có của bản làng được đưa vào đời sống du lịch một cách tự nhiên.
Đến nay, bản Lác đã trở thành một trong những điểm du lịch cộng đồng nổi tiếng của vùng Tây Bắc. Bản từng được vinh danh tại Diễn đàn Du lịch ASEAN với danh hiệu “Các hộ kinh doanh lưu trú du lịch đạt tiêu chuẩn ASEAN giai đoạn 2016-2018” (ASEAN Homestay Standard 2016-2018).
Tại xã Mai Hạ hiện có 88 cơ sở lưu trú, trong đó có 3 khách sạn; riêng bản Lác có 80 hộ kinh doanh du lịch. Tổng lượng khách đến tham quan và lưu trú trên địa bàn ước gần 20.000 lượt người mỗi năm, phần lớn tập trung tại bản Lác.
Đằng sau những con số ấy là sự thay đổi trong cách người dân nhìn nhận về chính những giá trị mà mình đang sở hữu.
Ông Vì Văn Bằng, Trưởng bản Lác, cho biết các hộ đăng ký kinh doanh du lịch cộng đồng luôn có sự đoàn kết, chia sẻ và tương trợ trong quá trình hoạt động. Người dân tự hào bởi bản Lác là một trong những bản du lịch cộng đồng đầu tiên của Việt Nam.
Theo ông, nhiều năm qua, bà con vừa phát triển du lịch, vừa chú trọng giữ gìn truyền thống và phát huy những nguồn lực sẵn có của địa phương. Chính cách làm này tạo nền tảng để du lịch phát triển lâu dài.
Với những hộ trực tiếp làm du lịch, sự thay đổi được cảm nhận rõ qua từng mùa khách. Chị Hà Thị Thìn, chủ homestay số 12 bản Lác, cho biết gia đình hiện có hai phòng nghỉ cá nhân và một phòng nghỉ cộng đồng. Vào những dịp cao điểm như Tết Nguyên đán, phòng thường được khách đặt kín. Có thời điểm, du khách phải đặt trước một tuần, thậm chí một tháng mới có thể bố trí chỗ nghỉ.
Khách đến bản Lác khá đa dạng, từ sinh viên, các gia đình đến du khách nước ngoài. Những đợt cao điểm, gia đình chị có thể đón khoảng 30-50 khách.
Để chuẩn bị đón khách, các hộ kinh doanh chủ động chỉnh trang nhà cửa, vệ sinh khuôn viên, chuẩn bị chăn, ga, gối, mền. Dịch vụ ăn uống cũng được chú trọng, từ khâu lựa chọn nguyên liệu đến chế biến.
Theo chị Hà Thị Thìn, dù lượng khách có thời điểm tăng cao, gia đình vẫn giữ nguyên tắc sử dụng thực phẩm tươi, sạch và chế biến trong ngày. Khi cần, người trong gia đình đi chợ từ sáng sớm để lựa chọn nguyên liệu phù hợp.
Sự hài lòng của du khách, trong nhiều trường hợp, trở thành cách quảng bá hiệu quả nhất. Những người từng đến trải nghiệm giới thiệu cho bạn bè, người thân, qua đó tạo thêm nguồn khách cho bản làng.
* Không để du lịch làm phai bản sắc
Phát triển du lịch cộng đồng đặt ra một yêu cầu song hành: làm thế nào để khai thác văn hóa nhưng không thương mại hóa hoặc làm biến dạng những giá trị vốn có của cộng đồng.
Đây cũng là vấn đề được các địa phương vùng cao Phú Thọ quan tâm trong quá trình mở rộng hoạt động du lịch.
Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Mai Hạ Lê Đức Hùng cho biết, tỷ lệ hộ nghèo của xã hiện còn khoảng 1,5%, hộ cận nghèo khoảng 5% dân số toàn xã. Trong thời gian tới, địa phương tiếp tục triển khai các giải pháp thu hút khách, đồng thời bảo đảm an toàn cho du khách.
Cùng với việc thu hút khách, xã chú trọng quản lý chất lượng dịch vụ, vệ sinh an toàn thực phẩm, phòng chống cháy nổ, bảo đảm an ninh trật tự và bảo vệ môi trường du lịch. Những trường hợp vi phạm sẽ được xử lý theo quy định.
Địa phương cũng khuyến khích người dân đa dạng hóa sản phẩm, gắn hoạt động du lịch với việc giới thiệu văn hóa, phong tục, nét đẹp truyền thống; đồng thời đẩy mạnh quảng bá hình ảnh thiên nhiên và con người địa phương tới du khách trong nước và quốc tế.
Đây là hướng đi cần thiết trong bối cảnh du lịch cộng đồng ngày càng được quan tâm. Một bản làng không thể chỉ dựa vào cảnh đẹp để giữ chân du khách. Điều tạo nên khác biệt lâu dài chính là câu chuyện văn hóa, cách cộng đồng gìn giữ đời sống và khả năng biến những giá trị ấy thành trải nghiệm có chất lượng.
Tại các xã vùng cao, những hoạt động văn hóa đầu Xuân vì thế được tổ chức gắn với nhu cầu trải nghiệm của du khách. Các lễ hội, hoạt động trình diễn nghệ thuật dân gian, ẩm thực địa phương và trò chơi truyền thống góp phần tạo không khí vui tươi, đồng thời giúp du khách tiếp cận gần hơn với văn hóa bản địa.
Ở Pà Cò, các hoạt động như mừng cơm mới, múa xòe, ném còn, kéo co... tiếp tục được duy trì. Những sinh hoạt vốn thuộc về đời sống cộng đồng nay trở thành một phần trong chuỗi trải nghiệm dành cho du khách.
Từ bản Lác đến Pà Cò, câu chuyện phát triển du lịch đang cho thấy một hướng đi đáng chú ý: văn hóa không chỉ là thứ cần bảo tồn mà còn có thể trở thành nguồn lực phát triển nếu cộng đồng được trao vai trò chủ thể.
Khi người dân có thêm thu nhập từ du lịch, họ có thêm động lực giữ gìn nhà sàn, nghề truyền thống, ẩm thực, lễ hội và cảnh quan. Khi du khách tìm đến vì những giá trị ấy, văn hóa bản địa lại có thêm cơ hội được giới thiệu, trao truyền và lan tỏa.
Đó cũng là nền tảng để du lịch cộng đồng vùng cao Phú Thọ tạo bước phát triển mới: không chạy theo việc thu hút thật nhiều khách trong thời gian ngắn, mà hướng tới xây dựng những điểm đến có bản sắc, an toàn, thân thiện và có khả năng phát triển bền vững.
