Vào Xà Phìn mùa này, có thể bắt gặp lúa chín ngay bên đường đi, dưới chân những nếp nhà, trên các triền đất nối lên sườn núi.
Nắng thu nghiêng xuống những thửa ruộng bậc thang, làm sáng lên từng lớp lúa chín dưới chân dãy Tây Côn Lĩnh. Bên triền ruộng, những nếp nhà sàn lợp lá cọ nằm yên trong màu xanh của cây rừng, mái rêu trầm xuống giữa sắc vàng óng ả. Một lối nhỏ men qua cánh đồng, vài bóng người đang thu hoạch, làn khói mỏng bay phía mái nhà… Tháng 10, thôn Xà Phìn, xã Thanh Thủy, tỉnh Tuyên Quang đón người đến bằng vẻ đẹp của mùa gặt gắn với không gian sinh sống của đồng bào Dao.
*Mùa gặt dưới chân Tây Côn Lĩnh
Vào Xà Phìn mùa này, có thể bắt gặp lúa chín ngay bên đường đi, dưới chân những nếp nhà, trên các triền đất nối lên sườn núi. Ruộng ở đây có thửa rộng, thoai thoải; có thửa nhỏ, hẹp, xếp thành nhiều tầng. Những đường bờ uốn theo địa hình, lúc mở ra thành khoảng đồng rộng, lúc thu lại bên vườn cây và mái lá. Đi qua một khúc quanh, cảnh vật lại hiện ra với một dáng vẻ khác. Sắc vàng của lúa nối tiếp sắc xanh của rừng, còn những ngôi nhà trở thành điểm nhấn giữa các tầng ruộng.
Nhìn từ trên cao, cánh đồng hiện rõ những đường cong mềm mại. Con đường nhỏ chạy giữa ruộng, nối các nếp nhà và những khoảng vườn. Xuống gần mặt đất, mùa vàng lại được cảm nhận qua bông lúa trĩu hạt, qua từng đường bờ và dấu chân trên lối đi. Gió lướt qua làm mặt ruộng khẽ chuyển động. Dưới nắng, có khoảnh lúa sáng lên, có khoảnh dịu màu trong bóng cây, tạo nên những lớp cảnh vừa rộng mở vừa gần gũi.
Mùa gặt đang đi qua từng thửa ruộng. Bên khoảng lúa còn đứng nguyên là ruộng đã thu hoạch, để lộ gốc rạ và những bó lúa được gom lại. Người dân làm việc giữa cánh đồng, dáng người nhỏ trong không gian ruộng núi. Với người đến ngắm cảnh, đó là những khoảnh khắc sinh động; với bà con, đây là lúc thu về thành quả của một vụ chăm sóc, vun trồng. Sắc vàng đang thu hút những ống kính cũng gắn với sự chờ đợi và công sức của từng gia đình.
Ông Đặng Văn Háu, người có uy tín, Trưởng ban Công tác Mặt trận thôn Xà Phìn cho biết, mùa lúa chín là thời điểm người dân tập trung thu hoạch, đồng thời cũng có khách đến tham quan, chụp ảnh. Bà con mong khách yêu cảnh đẹp của thôn, hiểu thêm đời sống người dân và có ý thức giữ gìn ruộng lúa, đường đi, vệ sinh chung. Khi du lịch mang lại thêm thu nhập, người dân sẽ có điều kiện chăm chút nhà cửa, cảnh quan và gìn giữ những nét sinh hoạt truyền thống.
Đi giữa mùa vàng, điều dễ khiến người khách dừng chân là sự gần nhau của nhà ở và ruộng đồng. Một mái lá phía trên triền ruộng, một lối xuống đồng, một khoảng vườn bên hiên tạo thành không gian sống liền mạch. Người đến có thể ngắm cảnh từ nhiều góc, nhưng cũng có thể dành thời gian quan sát công việc thu hoạch, cảm nhận nhịp sinh hoạt của bản làng. Từ đó, chuyến đi có thêm những điều để nhớ ngoài một khuôn hình đẹp.
Du khách Hoàng Văn Mạnh đến từ Hà Nội chia sẻ: “Điều khiến tôi nhớ ở Xà Phìn là những mái nhà nằm ngay bên ruộng lúa chín. Đi bộ trên lối nhỏ, nhìn người dân thu hoạch, tôi cảm nhận được cuộc sống của bản làng rất gần mình. Tôi mong có dịp trở lại, dành thêm thời gian tìm hiểu những ngôi nhà truyền thống và sinh hoạt của bà con”.
Cảm nhận của người đến cũng gợi ra giá trị của cảnh quan nông nghiệp trong phát triển du lịch. Một cánh đồng đẹp cần được chăm sóc qua nhiều tháng, những đường bờ phải được giữ gìn, nguồn nước phải được dẫn về để cây lúa sinh trưởng. Khi hiểu thêm điều ấy, người khách có thể nhìn mùa vàng bằng sự trân trọng đối với lao động của người dân. Còn với cộng đồng, ruộng đồng được gìn giữ vừa phục vụ sản xuất, vừa tạo nên sức hấp dẫn cho quê hương.
*Giữ nếp nhà, vun sức hút bản làng
Nếu ruộng lúa mang đến vẻ rực rỡ của mùa thu, những mái nhà phủ rêu lại tạo chiều sâu cho cảnh sắc Xà Phìn. Nhà sàn truyền thống lợp lá cọ gắn với đời sống của đồng bào Dao Chàm; qua năm tháng, rêu phủ trên mái, tạo nên dấu ấn dễ nhận ra của bản làng. Nằm xen giữa vườn cây và ruộng bậc thang, những ngôi nhà giữ sự hài hòa với cảnh quan xung quanh.
Trong mùa lúa chín, màu mái rêu khiến sắc vàng bên dưới càng nổi bật. Đứng từ phía cánh đồng nhìn lên, ngôi nhà như có thêm một khoảng sân rộng bằng những tầng ruộng. Ở góc nhìn khác, mái lá thấp thoáng sau cây, phía trước là bờ ruộng nối dài. Chính sự gắn bó giữa kiến trúc và cảnh quan tạo nên nét riêng của Xà Phìn. Mái nhà thuộc về đời sống thường ngày của người dân, đồng thời trở thành hình ảnh mà khách muốn tìm hiểu, lưu lại khi đến thôn.
Giữ được những nếp nhà ấy cần gắn với nhu cầu sinh hoạt của từng gia đình. Ngôi nhà truyền thống phải tiếp tục là nơi ở thuận tiện, được chăm sóc, tu sửa và sử dụng. Khi mở thêm dịch vụ đón khách, việc bố trí không gian, cải thiện điều kiện sinh hoạt cũng cần hài hòa với kiến trúc vốn có. Sự thay đổi phù hợp sẽ giúp người dân có thêm cơ hội sinh kế mà vẫn giữ được hình ảnh bản làng bên những tầng ruộng.
Ông Phan Ngọc Thắng, Phó Chủ tịch UBND xã Thanh Thủy cho rằng, phát triển du lịch tại Xà Phìn cần dựa trên lợi thế cảnh quan ruộng bậc thang, kiến trúc nhà truyền thống và văn hóa của đồng bào Dao; cần khuyến khích người dân giữ gìn nếp nhà, bảo đảm vệ sinh môi trường, từng bước nâng cao chất lượng phục vụ khách. Cộng đồng phải được tham gia và hưởng lợi từ hoạt động du lịch, qua đó có thêm động lực bảo tồn những giá trị làm nên sức hấp dẫn của địa phương.
Để khách có thêm lý do ở lại, trải nghiệm tại Xà Phìn có thể được xây dựng từ chính đời sống của bản làng: đi bộ ngắm ruộng, tìm hiểu nhà truyền thống, thưởng thức món ăn địa phương, trò chuyện với người dân. Mỗi hoạt động cần phù hợp với khả năng phục vụ và có sự đồng thuận của chủ nhà. Chất lượng của cuộc gặp, sự sạch sẽ, thuận tiện và cách đón tiếp chu đáo sẽ góp phần tạo ấn tượng lâu dài cho khách.
Mùa vàng chỉ kéo dài trong một khoảng thời gian, nhưng những giá trị văn hóa, cảnh quan và đời sống cộng đồng có thể tạo sức hút bền lâu. Bởi vậy, cùng với đón khách mùa lúa chín, việc gìn giữ ruộng đồng, mái nhà và môi trường sống cần được quan tâm thường xuyên. Khi người dân thấy rõ lợi ích từ việc bảo tồn, những nét riêng của Xà Phìn sẽ có thêm cơ hội được tiếp nối trong cuộc sống hằng ngày./.
