Việc phát hiện ba cọc gỗ là một tư liệu khảo cổ quan trọng, có giá trị trong việc nghiên cứu cấu trúc không gian của vùng đất Hoa Lư xưa - Ninh Bình ngày nay trong diễn trình lịch sử Việt Nam.
Ngày 23/4, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cho biết, đơn vị đang phối hợp với các cơ quan chuyên môn để xác định niên đại của ba cọc gỗ cổ vừa được phát hiện trong quá trình cải tạo bờ sông Vân thuộc địa bàn phường Hoa Lư. Việc phát hiện ba cọc gỗ là một tư liệu khảo cổ quan trọng, có giá trị trong việc nghiên cứu cấu trúc không gian của vùng đất Hoa Lư xưa - Ninh Bình ngày nay trong diễn trình lịch sử Việt Nam.
Trước đó, trong quá trình thi công nạo vét sông Vân, tại đoạn gần với chân cầu Chà Là, phường Hoa Lư, đơn vị thi công đã phát hiện ba cọc gỗ có kích thước lớn. Sau khi phát hiện, đơn vị thi công đã sử dụng máy xúc nhổ cả ba cọc gỗ lên khỏi vị trí ban đầu trước khi báo cáo Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình. Việc di dời hiện vật khi chưa có sự giám sát chuyên môn đã làm mất một phần thông tin địa tầng và bối cảnh nguyên trạng của di vật.
Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, các đơn vị chuyên môn đã có mặt tại hiện trường để khảo sát, đo đạc, chụp ảnh và đối chiếu tư liệu. Kết quả cho thấy, các cọc nằm trong lớp trầm tích lòng sông. Tại thời điểm phát hiện, ba cọc được cắm thẳng đứng, đầu nhọn hướng xuống, phần thân lộ cao khỏi mặt bùn. Các cọc được bố trí thành 2 hàng song song nhau, trong đó hàng 1 có 1 cọc, hàng 2 có 2 cọc. Các cọc được gia công, đóng thẳng đứng, tuân theo một sơ đồ hình học có chủ ý. Các cọc có chiều dài lớn, chu vi thân từ 1,16 m đến 1,46 m, thân cọc còn lưu giữ vết công cụ gọt đẽo khá nhẵn, kỹ thuật chế tác tương đối đồng nhất. Phần vót nhọn ở cả ba cọc đều có chiều dài khoảng 1,10 m. Các chuyên gia nhận định đây là những cọc được gia công có chủ đích, không phải vật thể trôi dạt tự nhiên, nhiều khả năng cùng một thời điểm, cùng thuộc 1 di tích và cùng một mục đích sử dụng.
Đáng chú ý, các đặc điểm này có nhiều điểm tương đồng với hệ thống cọc gỗ từng phát hiện tại khu vực chợ Sa (Bắc Ninh), vốn liên quan đến không gian chiến trường Lục Đầu Giang trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Các đặc điểm giống nhau là cùng kỹ thuật chế tác, cùng hình dáng cọc cong ở dạng tự nhiên, cùng được đóng ở khu vực cửa sông. Điều này gợi mở thêm hướng tìm hiểu, nghiên cứu về chức năng và niên đại của di tích.
Theo ông Nguyễn Cao Tấn, Phó giám đốc Sở Du lịch, Phó Chủ tịch Hội Khoa học - Lịch sử tỉnh Ninh Bình, sông Vân vốn là dòng sông cổ gắn với nhiều giai đoạn lịch sử, từng giữ vai trò quan trọng trong hệ thống giao thông và phòng thủ khu vực kinh đô Hoa Lư xưa. Từ những giá trị về địa lý, vai trò của sông Vân trong bối cảnh của tứ giác nước ôm ấp kinh đô Hoa Lư xưa, đặc biệt lại xuất lộ một số di vật, hiện vật gỗ tại đây là một tư liệu khảo cổ quan trọng đưa ra nhiều giả thiết và khả năng cho rằng nơi đây có những công trình phòng thủ để hướng chặn ở phía Đông Nam của khu vực kinh đô Hoa Lư. Như vậy, sông Vân đóng vai trò không nhỏ để chúng ta tìm hiểu bối cảnh môi trường, cuộc sống của con người cũng như trong sự nghiệp đấu tranh chống thù trong giặc ngoài, trở thành lá chắn vững chắc bảo vệ kinh đô và hỗ trợ đắc lực cho quá trình thống nhất đất nước.
Bà Vũ Thị Thu, Phó giám đốc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cho biết, sau khi những chiếc cọc gỗ được di dời về bảo tàng, đơn vị đã ngay lập tức tiến hành các biện pháp vệ sinh, bảo quản phù hợp với chất liệu là hiện vật gỗ. Mặc dù chưa đủ cơ sở xác định niên đại và chức năng của các cọc gỗ, nhưng các đặc điểm kỹ thuật và hiện trường thực tế cho thấy đây là dấu tích công trình nhân tạo có tổ chức, nhiều khả năng liên quan đến hoạt động quân sự, thủy lợi hoặc giao thông trong lịch sử; khả năng cao là cọc liên quan đến hoạt động quân sự ở thời Trần (thế kỷ XIII). Từ kết quả khảo sát bước đầu, Bảo tàng tỉnh Ninh Bình đề nghị chủ đầu tư (Sở Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức rà soát toàn bộ phạm vi thi công Dự án nạo vét, kè chống sạt lở sông Vân, đặc biệt tại các khu vực có điều kiện địa hình, trầm tích tương đồng với điểm phát hiện. Trường hợp tiếp tục phát hiện các cọc gỗ hoặc dấu tích tương tự, cần tạm dừng thi công tại khu vực phát hiện và kịp thời thông báo cho Sở Văn hóa và Thể thao để phối hợp xử lý theo quy định. Trong trường hợp phát hiện thêm các dấu tích có giá trị, đề nghị báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, cho phép tiến hành thăm dò, khai quật khảo cổ theo quy định của Luật Di sản văn hóa.
Thời gian tới, Bảo tàng tỉnh Ninh Bình sẽ thành lập hội đồng để đánh giá, tham vấn ý kiến của các chuyên gia nhằm đưa ra những biện pháp bảo quản tốt nhất đối với những chiếc cọc gỗ, đồng thời đánh giá xác định niên đại, công dụng, giá trị để có biện pháp bảo quản, bảo tồn trong tương lai./.
