24 căn nhà được xây dựng đồng bộ, có diện tích khoảng 80m2, gồm các không gian sinh hoạt thiết yếu; điện, nước, giao thông và những vật dụng cơ bản cũng được chuẩn bị để các gia đình có thể nhanh chóng ổn định cuộc sống.
Sau trận lũ quét ngày 17/7, 24 hộ dân ở xã Mường Than mất nhà hoàn toàn đã có nơi ở mới tại bản Sân Bay. Những căn nhà được hoàn thành trong thời gian ngắn không chỉ giải quyết nhu cầu cấp thiết về chỗ ở mà còn mở đầu cho một quá trình khó khăn hơn: giúp người dân khôi phục sản xuất, tìm kiếm sinh kế và xây dựng cuộc sống ổn định tại nơi ở mới.
Với hơn 250 hộ dân khác nằm trong khu vực có nguy cơ sạt lở, bài toán đặt ra với Mường Than cũng không còn đơn thuần là khắc phục hậu quả một trận thiên tai, mà là tổ chức lại dân cư theo hướng an toàn hơn, đồng thời bảo đảm người dân có điều kiện sống và làm việc lâu dài.
*Giúp người dân nhanh chóng ổn định cuộc sống
Những ngày đầu tháng 8, khu tái định cư tại bản Sân Bay đã có người dân chuyển vào sinh sống. 24 căn nhà được xây dựng đồng bộ, có diện tích khoảng 80m2, gồm các không gian sinh hoạt thiết yếu; điện, nước, giao thông và những vật dụng cơ bản cũng được chuẩn bị để các gia đình có thể nhanh chóng ổn định cuộc sống.
Với gia đình anh Triệu Tôn Nhất, đây là nơi ở mới sau khi căn nhà cũ bị lũ cuốn trôi. Sau ba ngày chuyển về nhà mới, anh đã bắt đầu nghĩ đến việc làm ăn, từng bước mua sắm thêm những vật dụng cần thiết cho gia đình. Sự thay đổi ấy cho thấy một điều quan trọng trong quá trình khắc phục hậu quả thiên tai: người dân chỉ thực sự ổn định khi từ trạng thái “được cứu trợ” chuyển sang “có khả năng tự khôi phục cuộc sống”.
Chị Lò Thị Tịnh, một hộ dân được bố trí nhà mới, mong muốn người dân tại khu tái định cư được hỗ trợ học nghề hoặc tạo sinh kế để có thể làm ăn lâu dài.
Đây cũng là vấn đề mà chính quyền Mường Than phải giải quyết trong giai đoạn tiếp theo. Nhà ở có thể được hoàn thành trong vài tuần, nhưng để một gia đình phục hồi thu nhập sau khi mất nhà cửa, tài sản, đất sản xuất và tư liệu sản xuất có thể cần nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Trận lũ đã ảnh hưởng đến hơn 1.100 hộ với trên 5.800 nhân khẩu tại 14 bản của xã. Hơn 900 hộ bị thiệt hại về nhà ở, tài sản; trên 270ha lúa, hoa màu bị thiệt hại, trong đó khoảng 220ha gần như không thể phục hồi; hơn 293ha rừng bị thiệt hại. Những con số này cho thấy hậu quả của thiên tai không kết thúc khi nước lũ rút hoặc khi những căn nhà mới được bàn giao.
Đối với một địa bàn mà đời sống người dân còn phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp, mất đất và mất tư liệu sản xuất có thể đồng nghĩa với mất nguồn thu nhập trong thời gian dài. Vì vậy, nếu chỉ tính toán hỗ trợ theo giá trị căn nhà bị mất mà chưa tính đến khả năng phục hồi sinh kế, quá trình tái thiết sẽ vẫn còn một khoảng trống.
*Tái định cư phải đi cùng tái thiết sinh kế
Mường Than đang đứng trước một bài toán lớn hơn khi hơn 250 hộ dân tại các bản Noong Thăng, Sấp Ngụa và một số khu vực khác được xác định có nguy cơ sạt lở, cần di chuyển đến nơi an toàn.
Nếu 24 hộ dân tại bản Sân Bay là nhóm phải giải quyết khẩn cấp thì nhóm hộ này đặt ra yêu cầu về một phương án tái định cư có tính dài hạn hơn. Việc lựa chọn địa điểm, xây dựng hạ tầng chỉ là phần đầu của bài toán. Phần khó hơn là làm thế nào để người dân có thể tiếp tục duy trì hoặc chuyển đổi sinh kế sau khi rời nơi ở cũ.
Theo kế hoạch, tỉnh Lai Châu dự kiến xây dựng khu tái định cư trên diện tích hơn 18ha, có hạ tầng thiết yếu để từng bước di chuyển các hộ dân trong vùng nguy cơ. Về lâu dài, địa phương cũng tính đến việc tạo quỹ đất sản xuất, phát triển dịch vụ và huy động doanh nghiệp tham gia xây dựng khu vực sản xuất, ngành nghề để tạo việc làm cho người dân. Đây là hướng cần thiết, bởi tái định cư chỉ thực sự thành công khi người dân có thể sống được ở nơi tái định cư.
Một hộ dân có thể được bố trí căn nhà an toàn nhưng nếu đất sản xuất quá xa, không còn tư liệu sản xuất hoặc không có việc làm phù hợp, nguy cơ phát sinh khó khăn về thu nhập sẽ rất lớn. Trong trường hợp đó, nơi ở mới có thể an toàn hơn về mặt thiên tai nhưng chưa chắc đã bảo đảm được sự ổn định về kinh tế và xã hội.
Bởi vậy, phương án tái định cư Mường Than cần được đặt trong một kế hoạch tổng thể, trong đó mỗi nhóm hộ phải được rà soát về đất sản xuất, nghề nghiệp, độ tuổi lao động, khả năng chuyển đổi sinh kế và nhu cầu đào tạo nghề.
Với những hộ còn khả năng sản xuất nông nghiệp, cần tính toán quỹ đất và hạ tầng phục vụ sản xuất. Với những hộ thiếu đất hoặc không còn khả năng canh tác, cần mở rộng cơ hội việc làm ngoài nông nghiệp. Các doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở sản xuất tại địa phương có thể trở thành một phần của phương án tái thiết, thay vì chỉ xuất hiện sau khi khu tái định cư đã hoàn thành. Cách tiếp cận này cũng giúp thay đổi tư duy về tái định cư: từ di chuyển người dân ra khỏi vùng nguy hiểm sang tạo lập một không gian sống mới an toàn và có khả năng phát triển.
*Từ ứng phó khẩn cấp đến chủ động giảm rủi ro
Một điểm đáng chú ý trong cách Mường Than khắc phục hậu quả là quá trình xử lý được triển khai song song ở nhiều cấp độ. Sau lũ, địa phương vừa tổ chức cứu hộ, sơ tán dân, vừa nhanh chóng xác định nhu cầu về nhà ở và khu vực cần di chuyển lâu dài.
Ngày 19/7, tỉnh Lai Châu ban hành Lệnh xây dựng công trình khẩn cấp nhằm bố trí ổn định dân cư bị ảnh hưởng bởi thiên tai tại Mường Than. Ngày 20/7, công trình khu tái định cư 24 căn nhà được khởi công và đến ngày 5/8 đã hoàn thành, đưa người dân vào ở.
Tốc độ xử lý này giải quyết được yêu cầu cấp bách nhất là đưa người dân mất nhà ra khỏi trạng thái tạm bợ. Tuy nhiên, bài học lớn hơn từ Mường Than nằm ở giai đoạn tiếp theo: phải giảm khả năng tái diễn những thiệt hại tương tự.
Việc rà soát hơn 250 hộ nằm trong khu vực có nguy cơ là một bước quan trọng. Nhưng để phòng ngừa hiệu quả, địa phương cần tiếp tục hoàn thiện bản đồ nguy cơ, xác định cụ thể các khu dân cư có khả năng bị ảnh hưởng bởi lũ quét, sạt lở; xây dựng phương án sơ tán và điểm tập kết; tổ chức tuyên truyền, hướng dẫn người dân nhận biết dấu hiệu nguy hiểm và chủ động di chuyển khi có cảnh báo.
Quan trọng hơn, kết quả rà soát nguy cơ phải được đưa vào quá trình quản lý đất đai, quy hoạch dân cư và đầu tư hạ tầng. Không để xảy ra tình trạng sau mỗi trận thiên tai lại khôi phục nguyên trạng những công trình hoặc khu dân cư tại chính vị trí có nguy cơ cao. Đây là sự chuyển đổi cần thiết từ tư duy “khắc phục thiệt hại” sang “giảm thiểu rủi ro”.
Một tuyến đường bị sạt lở cần được sửa chữa, nhưng đồng thời phải xác định nguyên nhân và giải pháp để giảm nguy cơ tiếp tục sạt lở. Một khu dân cư bị ảnh hưởng cần được bố trí lại, nhưng nơi ở mới phải được lựa chọn dựa trên mức độ an toàn lâu dài. Một diện tích sản xuất bị mất cần được hỗ trợ phục hồi, nhưng cũng cần tính đến khả năng chuyển đổi sang phương thức sản xuất phù hợp hơn với điều kiện thiên tai.
*Xây dựng lại cuộc sống từ những điều kiện mới
Sau thiên tai, nguồn lực hỗ trợ có thể tạo ra điểm tựa ban đầu cho người dân. Tỉnh Lai Châu đã có kế hoạch hỗ trợ đời sống các gia đình bị ảnh hưởng trong ba tháng trước mắt, đồng thời tiếp tục xây dựng nhà ở cho những hộ bị thiệt hại nặng. Nhưng mục tiêu cuối cùng phải là giúp người dân có khả năng tự đứng vững.
Với những gia đình như anh Triệu Tôn Nhất, căn nhà mới là điểm bắt đầu để trở lại cuộc sống bình thường. Mong muốn tự làm ăn, tự mua sắm thêm tiện nghi cho gia đình cho thấy tâm lý phổ biến của người dân sau thiên tai: hỗ trợ là cần thiết, nhưng điều họ cần lâu dài là cơ hội để tự tạo ra thu nhập.
Vì thế, cùng với nhà ở, Mường Than cần xây dựng một “gói phục hồi” rộng hơn cho người dân vùng tái định cư: hỗ trợ tư liệu sản xuất, cây con giống, vốn, đào tạo nghề, kết nối việc làm, hỗ trợ chuyển đổi sản xuất và kết nối thị trường. Các chính sách cần được thiết kế theo từng nhóm hộ, tránh cách hỗ trợ đồng đều nhưng không phù hợp với điều kiện thực tế.
Đối với những hộ mất đất sản xuất, việc tạo việc làm tại chỗ càng trở nên quan trọng. Nếu khu tái định cư có thể gắn với các cơ sở sản xuất, dịch vụ, hợp tác xã hoặc mô hình kinh tế phù hợp, người dân sẽ có thêm lựa chọn thay vì phải di chuyển xa để tìm việc. Như vậy, quá trình tái thiết sau thiên tai sẽ không chỉ tạo ra những khu nhà mới mà còn tạo ra một cộng đồng dân cư mới an toàn hơn và có khả năng tự chủ về sinh kế.
Từ những căn nhà mới, người dân cần có đất sản xuất hoặc việc làm; từ khu tái định cư, cần hình thành cộng đồng ổn định; từ việc di chuyển khỏi vùng nguy hiểm, cần xây dựng phương án quản lý rủi ro lâu dài.
Thiên tai đã gây ra những mất mát không thể bù đắp, nhưng quá trình tái thiết cũng tạo cơ hội để Mường Than nhìn lại cách tổ chức dân cư, sản xuất và phòng ngừa rủi ro. Khi nơi ở mới đi cùng sinh kế mới, khi hỗ trợ trước mắt gắn với khả năng tự chủ lâu dài và khi phòng ngừa được đặt ngang với khắc phục hậu quả, người dân vùng lũ mới thực sự có cơ sở để xây dựng lại cuộc sống một cách bền vững./.
