Triển lãm giới thiệu giá trị đặc biệt của nền quốc học, không chỉ ở việc đào tạo nên những hiền tài mà còn ở những đóng góp thiết thực đối với đời sống nhân dân.
Nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026), chiều 9/11, tại Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám khai mạc triển lãm “Tổ nghề và Danh nho đất Việt”. Triển lãm giới thiệu những đóng góp của các nhà khoa bảng trong việc truyền bá tri thức, phát triển nghề thủ công truyền thống, đồng thời mở ra góc nhìn mới về khả năng kết nối di sản với nghệ thuật đương đại.
Phát biểu khai mạc triển lãm, ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám nhấn mạnh, nền giáo dục khoa bảng Việt Nam với lịch sử hơn 950 năm đã đào tạo hàng nghìn bậc hiền tài, cống hiến cho đất nước. Trong số đó, nhiều nhà khoa bảng đã đóng góp trong việc truyền bá tri thức, phát triển kỹ nghệ dân gian, được nhân dân tôn vinh là tổ nghề.
Theo ông Nguyễn Văn Tú, triển lãm giới thiệu giá trị đặc biệt của nền quốc học, không chỉ ở việc đào tạo nên những hiền tài mà còn ở những đóng góp thiết thực đối với đời sống nhân dân. Qua đó, góp phần đưa không gian di sản đến gần hơn với đời sống đương đại, trở thành nơi lưu giữ, trao truyền các giá trị truyền thống và phát huy di sản văn hóa như một nguồn lực cho sự phát triển đất nước.
Triển lãm giới thiệu câu chuyện về 8 vị Tiến sĩ được ghi danh trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, gắn với các nghề thủ công truyền thống, gồm: Lương Như Hộc với nghề in mộc bản; Phạm Đôn Lễ với nghề dệt chiếu; Trần Lư với nghề sơn ta; Nguyễn Quang Tán với nghề ép dầu; Phùng Khắc Khoan với nghề dệt lượt; Lê Công Hành với nghề thêu; Nguyễn Thời Trung với nghề thuộc da và Nguyễn Chính với nghề dát thiếc. Bên cạnh đó, triển lãm còn giới thiệu nhà Nho Đặng Huy Trứ – người có vai trò quan trọng trong việc du nhập và phát triển nghề nhiếp ảnh tại Việt Nam.
Mỗi nghề được giới thiệu thông qua sự kết hợp giữa tư liệu lịch sử, tác phẩm nghệ thuật và thực hành sáng tạo của nghệ nhân, họa sĩ đương đại. Trong đó, nghề in mộc bản gắn với Tiến sĩ Lương Như Hộc được thể hiện qua các tác phẩm tranh khắc in mộc bản, tranh khắc gỗ của nghệ nhân làng Thanh Liễu và nhiều nghệ sĩ. Nghề dệt chiếu gắn với Tiến sĩ Phạm Đôn Lễ được tái hiện qua không gian sắp đặt của họa sĩ Vũ Xuân Đông kết hợp với thực hành của nghệ nhân làng chiếu cói Nga Sơn (Thanh Hóa).
Nghề làm sơn ta gắn với Tiến sĩ Trần Lư được giới thiệu qua các tác phẩm khai thác kỹ thuật sơn ta, thếp vàng; nghề ép dầu gắn với Tiến sĩ Nguyễn Quang Tán được thể hiện bằng điêu khắc và các sản phẩm nghệ thuật. Các không gian về nghề dệt lượt, nghề thêu, đóng giày và dát thiếc lần lượt giới thiệu những sáng tạo trên chất liệu truyền thống, từ sản phẩm dệt, tranh lụa, tác phẩm thêu đến điêu khắc và thiết kế.
Đáng chú ý, câu chuyện về nhà Nho Đặng Huy Trứ và nghề nhiếp ảnh được tiếp cận thông qua sự kết nối giữa lịch sử nhiếp ảnh với thực hành hình ảnh đương đại của các nghệ sĩ, nhiếp ảnh gia và sinh viên chuyên ngành. Qua đó, triển lãm không chỉ đề cập đến dấu mốc hình thành một nghề mới mà còn gợi mở sự tiếp nối, phát triển của nghệ thuật nhiếp ảnh trong đời sống hiện nay.
Theo nghệ sĩ, giảng viên Nguyễn Thế Sơn - Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, triển lãm là kết quả của quá trình nghiên cứu, sáng tạo kéo dài gần một năm, quy tụ khoảng 40 nghệ sĩ, nghệ nhân và sinh viên nghệ thuật. Ý tưởng xuất phát từ hành trình tìm hiểu những lớp ký ức văn hóa của đô thị Hà Nội, đặc biệt là hệ thống đình thờ tổ nghề trong khu phố cổ – một phần ký ức đô thị từng bị mai một qua những biến động của lịch sử.
Chia sẻ về ý tưởng triển lãm, ông Nguyễn Thế Sơn cho biết, trong quá trình nghiên cứu, nhóm giám tuyển nhận thấy một mối liên hệ đặc biệt giữa những vị tổ nghề được thờ tại các ngôi đình trong khu phố cổ với các nhà khoa bảng được lưu danh tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Theo ông, đây là một phát hiện thú vị, cho thấy nhiều vị tổ nghề được thờ trong không gian của các ngôi đình thờ tổ nghề lại có xuất thân từ chính nền giáo dục khoa bảng, từ những nhà trí thức từng được đào tạo dưới mái trường Quốc học đầu tiên của đất nước.
“Những nhà danh nho không chỉ có những đóng góp về chính trị, thơ ca, văn học nghệ thuật mà còn đóng góp rất lớn vào sự hình thành và phát triển nhiều ngành nghề vẫn đang hiện diện trong đời sống xã hội. Thậm chí, những nghề đó còn trở thành nền tảng cho ngành công nghiệp văn hóa của chúng ta ngày hôm nay”, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn chia sẻ.
Từ phát hiện này, triển lãm được kết nối với dự án nghệ thuật “Chuyện Đình trong Phố”, giới thiệu câu chuyện về 20 ngôi đình thờ tổ nghề. Việc đưa câu chuyện về các vị tổ nghề từ không gian đình làng đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ tạo nên sự kết nối giữa các lớp ký ức văn hóa đô thị mà còn làm nổi bật vai trò của nền quốc học trong sự phát triển đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội.
Một điểm nhấn của không gian trưng bày là hệ thống bia khắc mica do họa sĩ Trần Hậu Yên Thế thực hiện xuyên suốt không gian triển lãm, tạo nên gạch nối sáng tạo giữa hình tượng bia đá truyền thống với ngôn ngữ thị giác hiện đại.
Thay vì chỉ giới thiệu tiểu sử, công trạng của các danh nhân, những câu chuyện di sản được chuyển tải bằng nhiều hình thức biểu đạt như khắc gỗ, sơn mài, tranh thêu, sản phẩm dệt, điêu khắc, nhiếp ảnh và nghệ thuật sắp đặt. Sự tham gia của đông đảo nghệ sĩ, nghệ nhân làng nghề và các nghệ sĩ trẻ cho thấy nỗ lực đưa di sản ra khỏi không gian lưu giữ truyền thống, trở thành chất liệu cho những thực hành sáng tạo mới.
Triển lãm cũng là một trong những hoạt động mở đầu cho chuỗi sự kiện nghệ thuật thuộc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Thông qua sự kết hợp giữa nghiên cứu lịch sử, kỹ thuật thủ công và sáng tạo nghệ thuật, ban tổ chức mong muốn mang đến cho công chúng những cách tiếp cận mới đối với di sản, đồng thời khơi gợi sự quan tâm của thế hệ trẻ trong việc kế thừa, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Triển lãm “Tổ nghề và Danh nho đất Việt” là một trong những hoạt động thuộc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, góp phần khẳng định mối liên hệ giữa truyền thống hiếu học, tinh thần trọng tri thức với sự hình thành, phát triển các ngành nghề trong lịch sử dân tộc.
Thông qua việc tôn vinh những danh nhân vừa là nhà khoa bảng, vừa có đóng góp đối với các nghề thủ công, triển lãm gợi mở cách nhìn về di sản không chỉ là những giá trị thuộc về quá khứ mà còn là nguồn tri thức sống, có khả năng tiếp tục được kế thừa, sáng tạo và lan tỏa trong cộng đồng.
Triển lãm diễn ra từ ngày 9/11 đến 5/12/2026 tại Nhà Tiền đường, khu Thái Học, Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội./.
