Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên AI: Góc nhìn từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo
Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trò nòng cốt trong xây dựng “lá chắn số”, làm chủ công nghệ chiến lược và bảo vệ niềm tin xã hội trong kỷ nguyên AI.
Khi trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tái tạo hình ảnh, giọng nói và cả “sự thật”, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không thể chỉ dừng ở phản bác tin giả, mà đòi hỏi một cách tiếp cận chủ động về thể chế, công nghệ và nhận thức xã hội; trong đó Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trò nòng cốt trong xây dựng “lá chắn số”, làm chủ công nghệ chiến lược và bảo vệ niềm tin xã hội trong kỷ nguyên AI.
*Công nghệ đang làm thay đổi cấu trúc niềm tin xã hội
Đầu năm 2025, mạng xã hội lan truyền một đoạn video ghi lại hình ảnh một người mặc sắc phục lực lượng chức năng, xuất hiện trong không gian giống cơ quan điều tra, yêu cầu người dân “phối hợp xác minh” và chuyển tiền để kiểm tra tài khoản. Giọng nói, biểu cảm khuôn mặt, khẩu hình và cách giao tiếp được tái tạo gần như hoàn toàn bằng trí tuệ nhân tạo. Không ít người đã tin đây là cán bộ thật đang thực thi nhiệm vụ. Chỉ sau khi cơ quan chức năng phát đi cảnh báo, nhiều nạn nhân mới biết đó là sản phẩm deepfake.
Không lâu sau, nhiều hình thức lừa đảo tương tự tiếp tục xuất hiện: giả giọng người thân để vay tiền; dựng video giả mạo nhân viên ngân hàng yêu cầu xác thực tài khoản; sử dụng AI tái tạo hình ảnh lãnh đạo doanh nghiệp để chỉ đạo chuyển khoản, mức độ tinh vi của các nội dung giả mạo ngày càng cao, vượt xa dạng “tin giả” truyền thống trước đây.
Điều đáng lo ngại là AI không chỉ tạo ra thông tin sai lệch, mà còn đang làm thay đổi cách con người tiếp cận và xác lập niềm tin. Nếu trước đây, con người có xu hướng tin vào những gì “mắt thấy tai nghe”, thì nay ngay cả hình ảnh, giọng nói hay video cũng có thể bị tái tạo bằng công nghệ. Khi nội dung giả vẫn đủ sức tạo dựng niềm tin, thì thông tin đúng cũng có nguy cơ bị nghi ngờ. Ranh giới giữa thật và giả vì thế trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Trong môi trường số, thông tin sai lệch hiện nay không còn xuất hiện dưới dạng cực đoan hay dễ nhận biết. Nhiều nội dung được xây dựng với giọng điệu trung tính, dẫn số liệu, hình ảnh minh họa, trích dẫn văn bản hoặc chuyên gia để tạo cảm giác khách quan. Chính sự “hợp lý về hình thức” này khiến thông tin sai lệch dễ dàng vượt qua sự cảnh giác thông thường của người tiếp nhận.
Đáng chú ý hơn, mục tiêu của thông tin sai lệch trong kỷ nguyên AI không chỉ dừng ở việc khiến người dân tin vào một nội dung cụ thể, mà còn nhằm làm suy giảm niềm tin đối với toàn bộ hệ thống thông tin chính thống. Khi người dùng liên tục tiếp xúc với các nội dung thật - giả đan xen, họ rất dễ rơi vào trạng thái hoài nghi cực đoan: không biết nên tin vào điều gì. Đây là biểu hiện rõ của một dạng “khủng hoảng niềm tin” trong không gian số.
*Không gian mạng trở thành mặt trận tư tưởng mới
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, không gian mạng không còn đơn thuần là nơi truyền tải thông tin, mà đã trở thành môi trường tác động trực tiếp đến nhận thức xã hội, tư tưởng và hành vi của người dân. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và các nền tảng số đang làm thay đổi căn bản cách thức thông tin được tạo ra, lan truyền và tiếp nhận trong xã hội. Đến nay, 100% bộ, ngành, địa phương đã ban hành nghị quyết hoặc kế hoạch về chuyển đổi số; nhiều nền tảng số, dữ liệu số và dịch vụ công trực tuyến được triển khai đồng bộ trên phạm vi toàn quốc. Điều đó cho thấy không gian số đã thực sự đi vào mọi mặt đời sống xã hội, từ đô thị đến vùng sâu, vùng xa.
Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia ngày 13/1/2025, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là “động lực chủ chốt phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu, đưa đất nước phát triển bứt phá”; đồng thời yêu cầu “bảo đảm an ninh, an toàn, bảo mật, chủ quyền quốc gia trên không gian mạng”.
Thực tế cho thấy, các thế lực thù địch đang triệt để lợi dụng mạng xã hội, nền tảng số và công nghệ AI để gia tăng hoạt động chống phá. Nội dung xuyên tạc không chỉ tập trung vào các vấn đề chính trị mà còn khai thác các chủ đề nhạy cảm như dân chủ, nhân quyền, kinh tế, phòng chống tham nhũng hay các vụ việc xã hội được dư luận quan tâm nhằm tạo tâm lý hoài nghi, kích động cảm xúc tiêu cực và gây nhiễu loạn thông tin. Theo các số liệu trong báo cáo về an toàn thông tin mạng, Việt Nam hiện xếp hạng 17/194 quốc gia về Chỉ số an toàn thông tin mạng toàn cầu; đồng thời đã ngăn chặn, xử lý hơn 16.600 website độc hại và nhiều nền tảng phát tán thông tin xấu độc trên không gian mạng.
Nguy hiểm hơn, nhiều nội dung không công kích trực diện mà được lồng ghép dưới dạng phân tích, phản biện, góc nhìn cá nhân, khiến việc nhận diện trở nên khó khăn hơn. Khi những nội dung này xuất hiện lặp đi lặp lại với tần suất cao, dưới nhiều định dạng như video ngắn, infographic, podcast hay bài viết tổng hợp, chúng dần tạo ra những nhận thức méo mó và tác động âm thầm tới tư duy xã hội.
Tại nhiều hội nghị và diễn đàn về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh yêu cầu làm chủ công nghệ chiến lược, dữ liệu và nền tảng số; coi đây không chỉ là động lực phát triển kinh tế mà còn là điều kiện quan trọng để bảo vệ chủ quyền số, bảo vệ không gian thông tin quốc gia và củng cố niềm tin xã hội trong kỷ nguyên AI. Bộ trưởng cũng cho rằng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải gắn với xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh và có trách nhiệm.
Trong bối cảnh đó, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không còn chỉ là nhiệm vụ trong lĩnh vực chính trị - tư tưởng theo nghĩa truyền thống, mà đã trở thành yêu cầu gắn chặt với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nền tảng tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam - chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ là hệ thống lý luận khoa học và cách mạng định hướng sự phát triển đất nước, mà còn là cơ sở quan trọng để nhận diện đúng - sai, thật - giả trong môi trường thông tin đa chiều hiện nay.
*Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trò nòng cốt trong xây dựng “lá chắn số”
Trước những thách thức mới từ trí tuệ nhân tạo và không gian số, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không thể chỉ dừng ở phản bác thông tin sai lệch sau khi đã lan truyền, mà cần một cách tiếp cận chủ động, đồng bộ và có tính hệ thống. Trong môi trường mà thông tin được tạo ra và phát tán theo thời gian thực, nếu thiếu năng lực công nghệ và cơ chế quản trị phù hợp, các nội dung sai lệch rất dễ lan rộng, tác động trực tiếp đến nhận thức xã hội và niềm tin của người dân.
Những năm gần đây, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý cho môi trường số. Từ Luật An toàn thông tin mạng 2015, Luật An ninh mạng 2018 đến Nghị định 13/2023/NĐ-CP, Luật Giao dịch điện tử 2023 và Nghị định 147/2024/NĐ-CP, hệ thống quy định ngày càng được bổ sung theo hướng cụ thể hơn đối với dữ liệu số, nền tảng số và trách nhiệm của các chủ thể tham gia môi trường mạng.
Đặc biệt, tinh thần này cũng được thể hiện rõ trong Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo khi lần đầu đặt trọng tâm vào làm chủ công nghệ chiến lược, phát triển AI, dữ liệu số, chuyển đổi số và nâng cao năng lực công nghệ quốc gia, qua đó góp phần bảo đảm chủ quyền số, an toàn không gian mạng và năng lực tự chủ của đất nước trong kỷ nguyên AI. Luật Công nghiệp công nghệ số lần đầu tiên đưa các nội dung liên quan đến trí tuệ nhân tạo, dữ liệu số và công nghệ chiến lược vào khuôn khổ pháp lý, tạo nền tảng quan trọng cho việc quản trị AI theo hướng minh bạch, có trách nhiệm và lấy con người làm trung tâm. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm thể chế hóa tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Trong quá trình này, Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trò đặc biệt quan trọng với tư cách cơ quan quản lý nhà nước về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Không chỉ tham gia xây dựng thể chế, Bộ Khoa học và Công nghệ còn trực tiếp thúc đẩy nghiên cứu, phát triển các nền tảng công nghệ phục vụ bảo vệ không gian số quốc gia. Cùng với phát triển công nghệ số, Việt Nam đang từng bước hình thành hệ sinh thái số quốc gia với dữ liệu số, Chính phủ số, nền tảng số và các cơ sở dữ liệu quy mô lớn phục vụ quản trị quốc gia và xã hội số. Cùng với đó, hệ sinh thái số quốc gia đang từng bước được hình thành với 10 cơ sở dữ liệu quốc gia và nhiều nền tảng số dùng chung phục vụ quản trị quốc gia và phát triển xã hội số.
Phát biểu tại Chương trình Ngày Chuyển đổi số quốc gia năm 2025, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh chuyển đổi số phải “nhanh hơn, hiệu quả hơn và gần dân hơn”, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm; đồng thời khẳng định cần thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và các nền tảng số tự chủ để phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Từ góc độ quản lý nhà nước về khoa học và công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ đang từng bước thúc đẩy hình thành các “lá chắn kỹ thuật số” thông qua nhiều định hướng lớn: Phát triển công nghệ nhận diện nội dung deepfake và thông tin giả mạo; Xây dựng hệ thống xác thực dữ liệu và truy xuất nguồn gốc thông tin số; Thúc đẩy nghiên cứu AI minh bạch, AI có trách nhiệm và AI phục vụ cộng đồng; Hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam phát triển các nền tảng số tự chủ; Kết nối viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp nhằm hình thành hệ sinh thái công nghệ phục vụ an toàn không gian mạng và chủ quyền số quốc gia. Những giải pháp này được triển khai song song với nhiệm vụ đấu tranh với các nền tảng xuyên biên giới, nâng tỷ lệ ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin xấu độc lên mức cao nhất từ trước tới nay nhằm bảo đảm môi trường số an toàn, lành mạnh và có trách nhiệm.
Những nhiệm vụ này không chỉ mang ý nghĩa công nghệ đơn thuần, mà còn góp phần trực tiếp bảo vệ môi trường thông tin lành mạnh, củng cố niềm tin xã hội và giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số.
*Báo chí và truyền thông phải giữ vai trò dẫn dắt
Nếu như trước đây báo chí chủ yếu cạnh tranh về tốc độ đưa tin, thì trong kỷ nguyên AI, thách thức lớn hơn là làm sao để thông tin đúng đủ sức cạnh tranh với khả năng lan truyền, tính giật gân và mức độ cá nhân hóa của thông tin sai lệch trên không gian mạng.
Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc deepfake chỉ được phát hiện sau khi đã lan truyền rộng trên mạng xã hội, gây ảnh hưởng lớn đến cá nhân, tổ chức và dư luận xã hội. Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với đội ngũ làm báo chí và truyền thông: không chỉ giỏi chuyên môn nghiệp vụ mà còn phải hiểu công nghệ, có khả năng nhận diện rủi ro thông tin và xử lý khủng hoảng truyền thông trên môi trường số.
Trong kỷ nguyên AI, báo chí vì thế không chỉ có nhiệm vụ truyền tải sự thật, mà còn phải trở thành lực lượng chủ động bảo vệ niềm tin xã hội. Thông tin chính thống không chỉ cần đúng mà còn phải nhanh, dễ hiểu, có khả năng kiểm chứng và đủ sức thuyết phục công chúng. Khi thông tin chính xác đến chậm hơn tin giả, khoảng trống nhận thức rất dễ bị lấp đầy bởi các nội dung sai lệch. Hiện nay, mạng lưới truyền thông chính sách toàn quốc đang từng bước được hình thành, kết hợp giữa nền tảng truyền thống và nền tảng số nhằm tăng khả năng lan tỏa thông tin chính thống và nâng cao năng lực nhận diện thông tin cho người dân trên môi trường mạng.
Từ góc độ khoa học và công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ thời gian qua cũng đẩy mạnh nhiều hoạt động truyền thông khoa học, phổ cập kiến thức AI, nâng cao nhận thức số và đào tạo kỹ năng số cho cộng đồng. Đặc biệt, ngày 16/6/2025, Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng đã ký ban hành Quyết định 1169/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình “Đẩy mạnh truyền thông thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đến năm 2030”. Chương trình xác định rõ: truyền thông về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị, trong đó Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trò nòng cốt. Đồng thời, Chương trình yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương thức truyền thông, xây dựng các nền tảng truyền thông số quốc gia, phổ cập kiến thức số và nâng cao năng lực nhận diện thông tin cho người dân trong môi trường số. Trong đó, phát triển kỹ năng số toàn dân và xây dựng công dân số được xác định là nền tảng quan trọng để hình thành xã hội số an toàn và nâng cao “sức đề kháng số” trước thông tin sai lệch trong kỷ nguyên AI.
Đây được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm giúp người dân hiểu công nghệ, nhận diện rủi ro từ AI và thông tin giả mạo, đồng thời sử dụng công nghệ số một cách an toàn, có trách nhiệm trong kỷ nguyên số.
*Kiến tạo năng lực “miễn dịch xã hội” trước thông tin sai lệch
Yếu tố con người tiếp tục giữ vai trò then chốt trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian số. Trong môi trường mà mỗi cá nhân đều có thể trở thành “nhà sản xuất thông tin”, một nội dung sai lệch chỉ thực sự nguy hiểm khi được tin tưởng, chia sẻ và lan truyền với tốc độ lớn. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ phát triển công nghệ mà còn phải phổ cập kỹ năng số, tư duy phản biện và khả năng kiểm chứng thông tin cho toàn xã hội, đặc biệt trong bối cảnh AI và nền tảng số đang thay đổi căn bản cách thức con người tiếp nhận thông tin.
Vì vậy, bên cạnh công nghệ và thể chế, việc nâng cao năng lực nhận diện, kiểm chứng thông tin và rèn luyện tư duy phản biện cho người dân trở thành yêu cầu cấp thiết. Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc deepfake hay tin giả lan rộng không chỉ vì công nghệ ngày càng tinh vi, mà còn do tâm lý tiếp nhận thông tin nhanh, thiếu kiểm chứng của một bộ phận người dùng mạng xã hội.
Khi người dân thiếu kỹ năng phân biệt nguồn tin chính thống, thiếu thói quen kiểm tra thông tin trước khi chia sẻ, không gian mạng rất dễ trở thành môi trường khuếch đại các nội dung sai lệch và độc hại. Bởi vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên AI không còn là nhiệm vụ mang tính “phòng thủ” đơn thuần, mà là quá trình kiến tạo đồng bộ.
Đó là kiến tạo một hệ thống thể chế đủ năng lực quản trị môi trường số; kiến tạo nền tảng công nghệ tự chủ để phát hiện, cảnh báo và xử lý thông tin giả mạo; đồng thời kiến tạo một xã hội có khả năng tiếp nhận thông tin một cách tỉnh táo, có tư duy phản biện và ý thức trách nhiệm số.
Trong một thế giới mà hình ảnh, giọng nói và cả “sự thật” đều có thể bị tái tạo bằng công nghệ, việc giúp xã hội nhận diện đâu là thông tin xác thực không còn là nhiệm vụ của riêng cơ quan quản lý hay báo chí, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị, các nền tảng công nghệ và mỗi công dân.
Trong kỷ nguyên số, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là đấu tranh với thông tin sai lệch, mà còn là quá trình xây dựng xã hội số an toàn, công dân số có trách nhiệm và năng lực “miễn dịch xã hội” trước các tác động tiêu cực từ không gian mạng. Và trong hành trình đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, dưới vai trò dẫn dắt của Bộ Khoa học và Công nghệ không chỉ là động lực phát triển kinh tế, mà còn là nền tảng quan trọng để bảo vệ niềm tin xã hội, bảo vệ không gian thông tin lành mạnh và giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số./.
