Những sản phẩm hóa học mang hàm lượng công nghệ cao đã và đang ngày càng hiển diện nhiều hơn trong nền kinh tế xã hội của đất nước đã cho thấy hướng đi đúng và mạnh mẽ của Viện Hóa học.
Để bắt kịp xu thế nghiên cứu của thế giới, trong giai đoạn phát triển mới, đặc biệt là giai đoạn 2026-2030, Viện Hóa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam xác định không chỉ dừng lại là một trung tâm nghiên cứu cơ bản, mà phải phát triển thành một đơn vị cung cấp các giải pháp công nghệ lõi, trọng yếu cho an ninh và kinh tế đất nước.
Trong gần 50 năm xây dựng và phát triển, 40 năm đồng hành cùng công cuộc đổi mới đất nước, Viện Hóa học hiện nay (Bao gồm Viện Hóa học, Viện Hóa học các hợp chất thiên nhiên và Viện Hóa sinh biển sau sáp nhập) đã chủ trì hàng nghìn đề tài nghiên cứu và triển khai công nghệ các cấp, nhiều công trình nghiên cứu đã được đưa vào ứng dụng trong sản xuất và đời sống mang lại hiệu quả kinh tế và xã hội cao.
*Tập trung bốn trụ cột chiến lược
Theo Viện trưởng Viện Hóa học Ngô Quốc Anh, trong thời gian tới, Viện sẽ tập trung vào bốn trụ cột chiến lược là Hóa học Xanh và Năng lượng mới, Kinh tế biển, Khoa học vật liệu mới và Trí tuệ nhân tạo (AI). Trong đó, Hóa học Xanh và Năng lượng mới hướng tới mục tiêu Net Zero (Phát thải ròng bằng 0) của Chính phủ. Viện sẽ dồn lực nghiên cứu các công nghệ xúc tác tiên tiến để thu giữ và chuyển hóa CO2, sản xuất năng lượng tái tạo và phát triển công nghệ pin nhiên liệu, pin lưu trữ năng lượng thế hệ mới.
Chiến lược "Kinh tế biển" bằng việc đẩy mạnh điều tra, tìm kiếm các hoạt chất sinh học mới từ nguồn tài nguyên biển phong phú của Việt Nam để phát triển các loại thuốc mới, đặc biệt là thuốc kháng sinh và thuốc điều trị ung thư, khẳng định chủ quyền khoa học trên biển.
Trong khi đó, khoa học vật liệu mới sẽ tiếp tục phát triển các sản phẩm công nghệ cao như vật liệu chống cháy thông minh, gel chữa cháy, bột chữa cháy hiệu suất cao, vật liệu tàng hình và nhiên liệu tên lửa, vật liệu bảo vệ an ninh quốc gia. Những sản phẩm này vừa bảo vệ an toàn cho người dân, vừa góp phần củng cố tiềm lực quốc phòng. Đây cũng là một trong 4 trụ cột mà Viện Hóa học đang tập trung nghiên cứu thuộc lĩnh vực Vật liệu lưỡng dụng phục vụ an ninh - quốc phòng và dân sinh.
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang cách mạng hóa Hóa học bằng cách tự động hóa nghiên cứu, phân tích dữ liệu khổng lồ, dự đoán cấu trúc phân tử, tối ưu hóa phản ứng và phát triển vật liệu, thuốc mới, Viện Hóa học không nằm ngoài xu thế đó. “Chúng tôi đang và sẽ tích hợp AI vào việc thiết kế thuốc, mô phỏng vật liệu mới, giúp rút ngắn thời gian nghiên cứu và tăng độ chính xác, đưa Viện Hóa học bắt kịp xu hướng chuyển đổi số của khoa học toàn cầu trong thời gian tới”, Viện trưởng Ngô Quốc Anh chia sẻ.
*Đưa ra những giải pháp cụ thể
Để có được sự chuyển mình mạnh mẽ về cả lượng và chất trong nghiên cứu khoa học hiện nay, Viện Hóa học không dựa vào những cách làm cũ. Viện đã và đang thực hiện một cuộc cải cách đồng bộ và quyết liệt dựa trên những giải pháp chiến lược then chốt.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Quốc Anh, giải pháp mang tính bước ngoặt đầu tiên chính là việc kiện toàn tổ chức và tập trung nguồn lực. Việc sáp nhập ba đơn vị giàu truyền thống là Viện Hóa học, Viện Hóa học các Hợp chất Thiên nhiên và Viện Hóa sinh biển vào tháng 3 năm 2025 đã tạo ra một sức mạnh tổng hợp về nhân lực và trí tuệ. “Từ 37 đầu mối đơn vị, chúng tôi đã tinh gọn lại còn 24 đơn vị chuyên môn. Việc này giúp chúng tôi xóa bỏ sự dàn trải, tập trung nguồn lực tài chính và con người để xây dựng các Nhóm nghiên cứu mạnh, Nhóm nghiên cứu xuất sắc. Đây là những "mũi nhọn" được đầu tư trọng điểm để giải quyết các nhiệm vụ lớn tầm cỡ quốc gia”, Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Quốc Anh cho biết.
Song song với đó, Viện Hóa học xác định hợp tác quốc tế và hiện đại hóa hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực là đòn bẩy. Thông qua các chương trình hợp tác Nghị định thư với các “cường quốc” khoa học như Hàn Quốc, Anh, Pháp, Nga, Nhật, cán bộ của Viện được tiếp cận với những công nghệ tiên tiến nhất như tổng hợp dòng chảy hay ứng dụng AI trong hóa dược. Đồng thời, các dự án đầu tư phòng thí nghiệm chuyên sâu về hợp chất thiên nhiên và trang thiết bị hiện đại đang được triển khai, tạo môi trường tốt nhất cho sự sáng tạo.
Ban Lãnh đạo Viện Hóa học luôn nỗ lực tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu khoa học và đào tạo với các nước trên thế giới, đặc biệt là các nước có trình độ khoa học tiên tiến. Từ 2020 đến nay, Viện hóa học đã thực hiện 13 nhiệm vụ Nghị định thư cấp nhà nước và 39 nhiệm vụ hợp tác quốc tế cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Viện cũng thường xuyên cử cán bộ sang các nước trao đổi khoa học và đào tạo sau đại học.
*Những thành tựu nổi bật
Tính riêng trong 5 năm gần đây (2020 – 2025), Viện Hóa học đã chủ trì thực hiện 740 đề tài, dự án nghiên cứu các cấp. Trong hàng nghìn đề tài mà các thế hệ nhà khoa học của Viện đã cống hiến có rất nhiều kết quả xuất sắc. Trong đó có những dấu ấn minh chứng cho việc khoa học không chỉ nằm trong phòng thí nghiệm mà đã bước ra đời sống, giải quyết trực tiếp các bài toán "nóng bỏng" của quốc gia. Một trong những minh chứng tiêu biểu là cụm công trình phục vụ phát triển công nghiệp và bảo vệ môi trường, điển hình là Công nghệ xử lý bùn đỏ Tây Nguyên. Các nhà khoa học Viện Hóa học đã không quản ngại khó khăn để nghiên cứu thành công quy trình hoàn nguyên sắt từ bùn đỏ. Công nghệ này không chỉ giúp xử lý chất thải nguy hại mà còn thu hồi được sắt xốp với hàm lượng trên 90% để phục vụ luyện thép, đồng thời tạo ra vật liệu xây dựng không nung. Công trình này đã vinh dự nhận Giải thưởng Trần Đại Nghĩa năm 2016.
Một minh chứng khác, ở khía cạnh chăm sóc sức khỏe cộng đồng, Viện Hóa học đã nghiên cứu thành công và đưa vào áp dụng tiêu chuẩn quy trình công nghệ sản xuất, bào chế và tiêu chuẩn thuốc Heantos 4 hỗ trợ điều trị cắt cơn nghiện ma tuý. Kế thừa bài thuốc dân gian và chuẩn hóa bằng công nghệ hiện đại, Heantos 4 đã đạt chuẩn an toàn châu Âu và được thương mại hóa rộng rãi, mang lại hy vọng làm lại cuộc đời cho rất nhiều người. Đặc biệt, Viện đã tập trung nghiên cứu các công nghệ dược liệu tiên tiến như công nghệ nano hóa dược chất. Công nghệ Nano Curcumin (CumarGold) cũng đã mở đầu cho kỷ nguyên Nano dược liệu tại Việt Nam, giúp hàng triệu người dân tiếp cận sản phẩm hỗ trợ điều trị ung thư và dạ dày hiệu quả.
Với những kết quả đạt được, Viện Hóa học đã nhận được nhiều phần thưởng cao quý của Đảng, Nhà nước cũng như giải thưởng của các cấp như: Huân chương Lao động hạng Nhất; Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ; Giải thưởng Kovalevskaia cho Tập thể khoa học nữ do Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam và Qũy Kovalevskaia trao tặng; Giải thưởng L’Oréal – UNESCO Vì sự phát triển phụ nữ trong khoa học và 2 lần đạt Giải thưởng Quả cầu vàng vào các năm 2021 và năm 2025…
Những sản phẩm hóa học mang hàm lượng công nghệ cao đã và đang ngày càng hiển diện nhiều hơn trong nền kinh tế, xã hội của đất nước đã cho thấy hướng đi đúng và mạnh mẽ của Viện Hóa học, dẫn dắt nền hóa học nước nhà hội nhập sâu rộng và đóng góp thiết thực cho sự thịnh vượng của Việt Nam./.
