Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em cần được nhìn nhận là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, ngành Y tế, các tổ chức xã hội và cộng đồng.
Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em không chỉ là trách nhiệm của gia đình hay nhà trường mà cần sự chung tay của toàn xã hội, hình thành mạng lưới bảo vệ đa tầng, trong đó quan trọng nhất là tạo không gian an toàn để trẻ được lắng nghe, tin tưởng và chia sẻ. Đây là nhận định được nhiều chuyên gia đưa ra tại Hội thảo khoa học “Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em trong bối cảnh mới”, do Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh và Hội Bảo vệ quyền trẻ em Thành phố tổ chức ngày 22/9.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đinh Phương Duy, Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh, sức khỏe tâm thần đã trở thành vấn đề xã hội, ảnh hưởng đến nhiều nhóm dân cư, trong đó trẻ em và thanh thiếu niên là những đối tượng cần được quan tâm đặc biệt. Những khó khăn, vướng mắc về tâm lý nếu không được phát hiện và đồng hành kịp thời có thể ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng cuộc sống cũng như quá trình phát triển của trẻ.
Đồng quan điểm, bà Mai Thị Ngọc Mai, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, bảo vệ trẻ em không thể là trách nhiệm của riêng một ngành hay một tổ chức mà cần sự tham gia của cả cộng đồng. Khi gặp khó khăn, điều trẻ cần trước hết là có người lắng nghe và một địa chỉ tin cậy để tìm đến. Vì vậy, sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ trẻ.
Mới đây, khảo sát đánh giá thực trạng và nhu cầu hỗ trợ sức khỏe tâm thần của học sinh của Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Thành phố, Trường Đại học Tôn Đức Thắng, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh và Tổ chức Cứu trợ trẻ em quốc tế thực hiện tại một số cơ sở giáo dục cho thấy nhu cầu hỗ trợ của học sinh khá đa dạng. Trong đó, ba nhu cầu nổi bật nhất là tìm hiểu thế mạnh, định hướng nghề nghiệp (63,1%); giao tiếp tự tin, diễn đạt cảm xúc (60,4%); xây dựng và duy trì các mối quan hệ tốt đẹp (59,7%). Đáng chú ý, nhiều học sinh có nhu cầu được hỗ trợ về cảm xúc và ứng phó với những tình huống khó khăn. Có 39,9% học sinh được khảo sát có nhu cầu hỗ trợ quản lý cảm xúc, lo âu và căng thẳng; 32% học sinh cần hỗ trợ nhận diện cảm giác cô đơn, lạc lõng; 40,6% học sinh cần hỗ trợ ổn định tâm lý khi rơi vào khủng hoảng.
Theo Tiến sỹ Giang Thiên Vũ, Tổng Thư ký Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh, những kết quả trên cho thấy nhu cầu tư vấn tâm lý, chăm sóc sức khỏe tâm thần của học sinh là rất lớn. Trong khi đó, dù quy định yêu cầu các trường có bộ phận tư vấn tâm lý, việc triển khai tại nhiều nơi vẫn còn hạn chế. Nhiều trường chưa có nhân sự chuyên môn về tâm lý mà chủ yếu bố trí giáo viên kiêm nhiệm. Một số trường đã có phòng tư vấn nhưng học sinh chưa biết hoặc chưa tìm đến.
Trước thực tế nguồn lực tại các trường học còn hạn chế, Tiến sỹ Giang Thiên Vũ đề xuất xây dựng mô hình hỗ trợ sức khỏe tâm thần theo ba tầng, trong đó tầng thứ nhất là phòng ngừa phổ quát, hướng tới 100% học sinh. Nội dung tập trung nâng cao nhận thức, trang bị kỹ năng sống, kỹ năng quản lý cảm xúc cơ bản và xây dựng môi trường học đường an toàn. Những hoạt động này có thể được thực hiện với sự tham gia của giáo viên kiêm nhiệm. Tầng thứ hai là hỗ trợ sớm có mục tiêu, dành cho học sinh có nguy cơ hoặc đang gặp những khó khăn về tâm lý - xã hội. Bên cạnh tư vấn ban đầu, cần trang bị kỹ năng sơ cứu tâm lý và có đội ngũ giáo viên được đào tạo chuyên môn về tâm lý. Và cuối cùng là chuyển gửi đến chuyên gia. Khi học sinh có nguy cơ cao hoặc cần tham vấn, trị liệu chuyên sâu, nhà trường cần kết nối với các cơ sở y tế, tâm lý chuyên khoa để bảo đảm trẻ được hỗ trợ đúng mức và kịp thời.
Với nhóm trẻ có hoàn cảnh đặc biệt, yêu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần càng cấp thiết, ông Nguyễn Chí Công, Phó Trưởng phòng Giáo dục y tế - Lực lượng Thanh niên xung phong Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, đơn vị đang quản lý gần 900 trẻ có hoàn cảnh đặc biệt tại các cơ sở bảo trợ xã hội. Nhóm trẻ này thường có những tổn thương và khoảng trống nhất định trong quá trình được chăm sóc, giáo dục, trong đó có chăm sóc sức khỏe tâm thần. Vì vậy, bên cạnh các chính sách chăm lo vật chất, cần quan tâm nhiều hơn đến nhu cầu tâm lý, tình cảm và khả năng hòa nhập của trẻ.
Các ý kiến tại hội thảo cũng thống nhất cho rằng, chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em cần được nhìn nhận là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, ngành Y tế, các tổ chức xã hội và cộng đồng. Trong đó, việc xây dựng môi trường an toàn, thân thiện; nâng cao năng lực cho đội ngũ hỗ trợ; phát hiện sớm nguy cơ và thiết lập cơ chế chuyển gửi chuyên môn là những yếu tố quan trọng.
Điều quan trọng là tạo dựng không gian để trẻ cảm thấy được lắng nghe, được tin tưởng và có thể chia sẻ những khó khăn của mình. Khi trẻ được đồng hành đúng lúc, đúng cách, các em không chỉ có thêm khả năng vượt qua những vấn đề tâm lý trước mắt mà còn được tạo nền tảng để phát triển lành mạnh, tự tin và toàn diện./.
