Phải làm sao để chính người dân địa phương có thể biến di sản thành tài sản, biến các giá trị bản sắc thành sản phẩm văn hóa phục vụ cho phát triển.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Từ Thị Loan, nguyên Quyền Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam (nay là Viện Văn hoá, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam), Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa cộng đồng Việt Nam: Đất nước ta có 54 dân tộc, trong đó dân tộc Kinh (Việt) chiếm khoảng 85% dân số, 53 dân tộc thiểu số chiếm khoảng 15% dân số và cư trú trên ¾ diện tích đất nước.
Chính vì vậy, Việt Nam sở hữu một kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể vô cùng phong phú và giàu bản sắc. Đó chính là nguồn tài nguyên nhân văn to lớn để thế hệ hôm nay có thể kế thừa, khai thác và phát huy phục vụ cho phát triển. Do đó, vấn đề dân tộc nói chung, phát triển văn hóa các dân tộc luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Từ Thị Loan chia sẻ: Trong Điều 5, Hiến pháp (năm 2013) ghi rõ: “Các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển; các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết, giữ gìn bản sắc dân tộc, phát huy phong tục, tập quán, truyền thống và văn hóa tốt đẹp của mình; Nhà nước thực hiện chính sách phát triển toàn diện và tạo điều kiện để các dân tộc thiểu số phát huy nội lực, cùng phát triển với đất nước”2.
Văn kiện các kỳ Đại hội Đảng cũng luôn xác định vấn đề dân tộc “có vị trí chiến lược lớn”, “vấn đề chiến lược cơ bản lâu dài” trong sự phát triển của đất nước. Nghị quyết số 24-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 7 khóa IX ngày 12/3/2003 về công tác dân tộc khẳng định: “Dân tộc là vấn đề chiến lược cơ bản, lâu dài, đồng thời cũng là vấn đề cấp bách hiện nay của cách mạng Việt Nam. Các dân tộc trong đại gia đình Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tương trợ, giúp nhau cùng phát triển”3.
Ngày 30/10/2019, Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 65-KL/TW về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW về công tác dân tộc trong tình hình mới. Mới đây nhất, văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIII tiếp tục nhấn mạnh: “Huy động, phân bổ, sử dụng, quản lý hiệu quả các nguồn lực để đầu tư phát triển, tạo chuyển biến căn bản về kinh tế, văn hóa, xã hội ở vùng có đồng bào dân tộc thiểu số. Chú trọng tính đặc thù của từng vùng đồng bào dân tộc thiểu số trong họach định và tổ chức thực hiện chính sách dân tộc. Có cơ chế thúc đẩy tính tích cực, ý chí tự lực, tự cường của đồng bào các dân tộc thiểu số phát triển kinh tế - xã hội”.
Để thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về công tác dân tộc ngày càng được hoàn thiện. Nhà nước ta đã có chính sách thiết thực, phù hợp để phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số, trong đó có chính sách về văn hóa. Giai đoạn 2011 - 2018 đã có 205 chính sách được ban hành và triển khai.
Trong đó, Chính phủ đã ban hành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa các giai đoạn 2005 - 2010, 2011 - 2015 và 2016 - 2020 (Quyết định số 936/QĐ-TTg ngày 30/6/2017). Ngày 27/7/2011, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1270/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam đến năm 2020. Đây là Đề án có ý nghĩa quan trọng góp phần hỗ trợ, bảo tồn, phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số phục vụ cho phát triển.
Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2020 và mới đây là Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 (Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021) đều có những nội dung liên quan mật thiết đến công cuộc bảo tồn và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số.
Ngày 14/10/2021, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030 (Quyết định số 1719/QĐ-TTg), trong đó giai đoạn I là từ năm 2021-2025. Chương trình đã dành toàn bộ Dự án số 6 cho việc “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”.
Dự án này gồm các hợp phần: Khôi phục, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống; Bồi dưỡng, đào tạo cán bộ văn hóa; Hỗ trợ cơ sở vật chất, trang thiết bị văn hóa để nâng cao mức thụ hưởng về văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng.
Các nguồn lực văn hóa cần được tập trung đầu tư, phát triển trong Dự án số 6 bao gồm: Nguồn lực tài nguyên văn hóa (bản sắc văn hóa, di sản văn hóa các dân tộc, văn hóa vật thể và phi vật thể). Tiếp đó là nguồn nhân lực: Đồng bào các dân tộc thiểu số; nghệ nhân người dân tộc thiểu số; cán bộ, công chức thực hiện công tác dân tộc, chính sách dân tộc. Nguồn lực cơ sở vật chất gồm thiết chế văn hóa cơ sở; các doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội...
Giáo sư, Tiến sĩ Từ Thị Loan cho rằng, bên cạnh việc được Nhà nước ưu tiên đầu tư, có các chính sách đặc thù cũng rất cần khơi thông các nguồn lực, phát huy các thế mạnh tự có, tinh thần chủ động, sáng tạo của các chủ thể văn hóa. Phải làm sao để chính người dân địa phương có thể biến di sản thành tài sản, biến các giá trị bản sắc thành sản phẩm văn hóa phục vụ cho phát triển.
Bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa trong bối cảnh hiện nay cũng góp phần nâng cao nhận thức của các dân tộc thiểu số về tầm quan trọng của bản sắc văn hóa, từ đó giúp họ củng cố ý thức giữ gìn, trao truyền văn hóa dân tộc.
Theo các chuyên gia, việc gắn kết công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa và hoạt động du lịch với sự tham gia của các bên liên quan, trong đó vai trò nòng cốt thuộc về các chủ thể văn hóa... chính là hoạt động thiết thực nhằm tạo ra sinh kế, góp phần xóa đói, giảm nghèo cho đồng bào. Việc này cũng góp phần tạo ý thức cho chính cộng đồng trong việc lựa chọn, phát huy, trao truyền và thực hành các giá trị văn hóa đặc trưng, tiêu biểu trong đời sống. Đó cũng là cơ sở để văn hóa các dân tộc thiểu số phát triển bền vững. Cùng với đó là cần sự gắn kết giữa xây dựng và phát triển văn hóa, văn nghệ theo hướng tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, phát triển giáo dục, đào tạo, khoa học công nghệ; chú trọng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa gắn với sản phẩm và dịch vụ văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số.
Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, các địa phương vẫn hết sức chú ý đến môi trường, không gian phù hợp để đồng bào các dân tộc thiểu số hoạt động, phát triển và sáng tạo văn hóa. Bên cạnh đó, các bên liên quan cần phát huy vai trò chủ động, trách nhiệm và tính phản biện trong việc thực hiện chính sách văn hóa. Mặt khác, cần tăng cường sự tham gia, tư vấn của các nhà nghiên cứu, chuyên gia trong lĩnh vực văn hóa để kịp thời kiến nghị, chỉnh sửa những bất cập của một số chính sách cho phù hợp với thực tiễn./.
(Bài viết có sự phối hợp thực hiện của Vụ Pháp chế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch)
