Không chỉ gìn giữ kỹ thuật chế tác, những người thợ lành nghề còn góp phần lưu truyền giá trị văn hóa, tạo việc làm và đưa sản phẩm truyền thống đến với thị trường trong nước, quốc tế.
Trước những thách thức từ quá trình đô thị hóa và sự cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp, thành phố Huế đang chú trọng phát huy vai trò của nghệ nhân, thợ giỏi trong bảo tồn, truyền dạy và phát triển nghề thủ công truyền thống. Không chỉ gìn giữ kỹ thuật chế tác, những người thợ lành nghề còn góp phần lưu truyền giá trị văn hóa, tạo việc làm và đưa sản phẩm truyền thống đến với thị trường trong nước, quốc tế.
Nghề làm lọng truyền thống ở Huế hiện còn rất ít hộ, cơ sở duy trì được nghề. Vượt xa giá trị che nắng che mưa, mỗi chiếc lọng mang giá trị biểu trưng trong các nghi lễ cung đình Huế cũng như trong các lễ nghi, cúng tế mang đậm tín ngưỡng. Ngày nay, lọng được dùng ở những nơi tôn nghiêm như đình, chùa, nhà thờ họ và cả trong cưới hỏi ở Huế.
Gần 40 năm gắn bó với nghề, Nghệ nhân nhân dân Hoàng Ngọc Tuyên, 82 tuổi, ở phường Thuận Hóa vẫn miệt mài duy trì nghề và truyền dạy kỹ thuật cho thế hệ sau. Ông cho biết đã truyền nghề cho nhiều người, trong đó có con cháu trong gia đình. Một số người sau khi thành thạo nghề đã mở cơ sở sản xuất riêng. Sản phẩm lọng của gia đình ông hiện được khách hàng ở nhiều tỉnh, thành phố đặt mua, một số sản phẩm được xuất bán ra nước ngoài.
Mỗi chiếc lọng có hai bộ phận chính gồm lọng và cán, là kết quả của quá trình chế tác tỉ mỉ, từ làm khung, tạo hình đến trang trí hoa văn. Khung lọng thường được làm từ 32 hoặc 34 thanh tre, đường kính phổ biến khoảng 1 m, tùy nhu cầu có thể lớn hơn. Với sản phẩm cần bảo đảm độ bền trong quá trình vận chuyển xa, khung có thể được làm bằng nhôm.
Theo Nghệ nhân nhân dân Hoàng Ngọc Tuyên, lọng màu vàng thường được trang trí hình “lưỡng long triều nhật nguyệt” ở mặt trên, sử dụng tại những nơi thờ tự, tôn nghiêm. Lọng màu đỏ phục vụ cưới hỏi thường có họa tiết rồng và chim phượng hoàng, tượng trưng cho nam và nữ. Phần cán có hình trụ và dài từ khoảng 1,2m trở lên bằng gỗ được tạo hình, sơn và trang trí hoa văn, góp phần làm tăng tính thẩm mỹ, sự trang trọng của sản phẩm. Việc duy trì nghề làm lọng không chỉ giúp bảo tồn một kỹ thuật thủ công truyền thống mà còn lưu giữ những quy ước về hình thức, màu sắc và hoa văn gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân Huế. Qua bàn tay nghệ nhân, những giá trị ấy tiếp tục được truyền lại và hiện diện trong đời sống đương đại.
Bên cạnh nghề làm lọng, nghề chế tác đầu lân cũng là một nét đặc sắc trong đời sống thủ công truyền thống của Huế. Gần 30 năm theo nghề, ông Trương Như Rem, chủ cơ sở làm đầu lân trên đường Trần Hưng Đạo, phường Phú Xuân đã tiếp nối nghề của gia đình; đồng thời tạo việc làm và truyền nghề cho hàng chục người. Ông Rem cho biết, nhiều người sau khi học nghề thành thạo đã mở cơ sở riêng, có thu nhập từ công việc này. Dù phải cạnh tranh với các sản phẩm công nghiệp, đầu lân thủ công truyền thống vẫn có chỗ đứng nhờ đường nét tạo hình riêng, sự tinh tế trong từng công đoạn và dấu ấn sáng tạo của người thợ.
Từ những chiếc lọng phục vụ nghi lễ đến đầu lân gắn với các hoạt động văn hóa cộng đồng, vai trò của nghệ nhân không chỉ nằm ở việc trực tiếp làm ra sản phẩm. Họ còn là người nắm giữ bí quyết nghề, truyền kinh nghiệm cho thế hệ kế tiếp, góp phần duy trì sinh kế và bảo đảm các giá trị văn hóa truyền thống không bị mai một.
Thành phố Huế hiện còn khoảng 70 làng nghề thủ công như đúc đồng, tranh làng Sình, nghề rèn, nghề làm nón, nghề làm bánh tráng… Nhiều nghề có lịch sử hàng trăm năm, gắn với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất Cố đô, trong đó có những nghề được các nghệ nhân từ nhiều địa phương quy tụ, phát triển dưới triều Nguyễn.
Theo Ủy ban nhân dân thành phố Huế, từ nay đến năm 2030, thành phố duy trì và phát triển đội ngũ nghệ nhân, thợ giỏi, tạo nòng cốt thúc đẩy công tác đào tạo, truyền nghề, thực hành nghề, lan tỏa các giá trị của di sản văn hóa nghề truyền thống. Thành phố đồng thời định hướng bảo tồn kỹ năng nghề, khuyến khích sáng tạo sản phẩm, tác phẩm mới có giá trị; sưu tầm, lưu giữ và tổ chức trưng bày các sản phẩm tiêu biểu của nghệ nhân, thợ giỏi. Việc hỗ trợ thợ có tay nghề cao tham gia các hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ hằng năm cũng được chú trọng nhằm nâng cao trình độ, quảng bá sản phẩm và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường.
Cùng với đó, các sở, ban, ngành được giao hoàn thiện cơ chế, chính sách liên quan đến việc phong tặng danh hiệu nghệ nhân, thợ giỏi và chế độ đãi ngộ đối với những người có đóng góp trong bảo tồn, gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa nghề truyền thống. Thành phố cũng định hướng phát triển các hoạt động trải nghiệm tại làng nghề, tăng cường quảng bá sản phẩm qua các kênh truyền thông, gắn bảo tồn nghề với phát triển du lịch./.
