Văn hóa

Đình cổ chờ trùng tu, bảo tồn

21/08/2026 08:55’ Thanh Hóa

Cùng với thời gian và thiếu kinh phí trùng tu, nhiều di tích tại Thanh Hóa, trong đó, hầu hết là những ngôi đại đình đã bị xuống cấp, nguy cơ đổ sập bất cứ lúc nào.

Lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, tín ngưỡng tốt đẹp, xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa có 18 di tích được xếp hạng, trong đó, có 1 di tích quốc gia và 17 di tích cấp tỉnh. Nhiều năm nay, công tác bảo tồn và phát huy giá trị của các di tích luôn được cấp ủy, chính quyền và nhân dân địa phương đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên, cùng với thời gian và thiếu kinh phí trùng tu, nhiều di tích trên địa bàn, trong đó, hầu hết là những ngôi đại đình đã bị xuống cấp, nguy cơ đổ sập bất cứ lúc nào.

*Đình cổ xuống cấp nghiêm trọng

Mái ngói bị xô lệch, tụt vỡ, gây thấm dột kéo dài làm ảnh hưởng trực tiếp đến các cấu kiện gỗ bên dưới.

Ảnh: Hoa Mai - TTXVN

Di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh đình Bái Sơn ở xã Tống Sơn được khởi dựng từ thời nhà Nguyễn (thế kỷ XIX) và được công nhận di tích cấp tỉnh năm 1996. Đây không chỉ là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng dân cư địa phương, nơi thờ Thành hoàng làng mà còn là biểu tượng của truyền thống lịch sử, văn hóa và tinh thần đoàn kết của nhân dân trong vùng.

Nằm trong khu đất rộng khoảng 1.200m2, đình Bái Sơn gồm các hạng mục: Đại đình, Hậu cung, sân nội bộ, cổng, tường rào, sân trước, khu vệ sinh và khuôn viên cây xanh. Trong đó, khu Đại đình (hay còn gọi là đình chính) có mặt bằng kiến trúc hình chữ Đinh bề thế, gồm căn nhà 5 gian, 2 chái, 4 mái cong, mái lợp ngói mũi, diện tích khoảng 210m2. Đại đình có kết cấu gỗ truyền thống với bộ vì kèo kiểu “chồng rường, kẻ bẩy”. Đại đình có 6 hàng chân cột, mỗi hàng 4 cột (sau nhiều lần tu sửa, 8 cột hiên bằng gỗ đã được thay bằng cột bê tông, phần hiên trước mở rộng, bổ sung thêm 4 cột đá). Toàn bộ công trình được làm bằng các loại gỗ quý, chủ yếu là lim; đòn tay, rui, mè đều được làm bằng gỗ.

Trải qua hàng trăm năm, di tích đã bị xuống cấp nghiêm trọng. Hệ thống cột, xà, hoành, kèo bị mối mọt, mục ruỗng, tiêu tâm; nhiều cấu kiện kiến trúc bị nứt gãy, biến dạng; hệ thống rui, mè hư hỏng nặng. Mái ngói bị xô lệch, tụt vỡ, gây thấm dột kéo dài làm ảnh hưởng trực tiếp đến các cấu kiện gỗ bên dưới. Khu vực nền của ngôi đình cũng như các cấu kiện đá tảng chân cột có hiện tượng sụt lún; một số vị trí tường xây bị nứt vỡ. Ngoài hạng mục đình chính còn giữ được yếu tố gốc, các hạng mục phụ trợ xây dựng qua nhiều thời kỳ, thiếu tính đồng bộ, ảnh hưởng đến cảnh quan và giá trị tổng thể của di tích.

Toàn bộ kết cấu gỗ của đại đình đã bị hư hại, có nguy cơ bị đổ sập nên nhân dân đã dùng luồng để chống đỡ toàn bộ khu đình.

Ảnh: Hoa Mai - TTXVN

Chính quyền địa phương, nhân dân thôn Bái Sơn đã dùng hơn 40 cây luồng và 6 gốc cây bạch đàn để chống đỡ, gia cố tạm thời nhằm hạn chế nguy cơ đình làng bị sập đổ. Nhiều vị trí nối giữa hệ thống cột, kèo được buộc cố định lại bằng dây sắt, thép. Nhằm bảo đảm an toàn cho người dân, từ năm 2024 trở lại đây, UBND xã Hà Tiến cũ, xã Tống Sơn mới và thôn Bái Sơn đã thông báo tới bà con dừng toàn bộ hoạt động tế lễ, vui chơi tại khu vực bên trong khu vực đình làng dịp lễ, Tết…Đồng thời cảnh báo nguy hiểm tới nhân dân và du khách khi đến dâng hương, sinh hoạt tín ngưỡng tại di tích.

Ông Phạm Quang Tuyến, Chi hội trưởng Chi hội người cao tuổi thôn Bái Sơn (xã Tống Sơn) cho biết, đình Bái Sơn là biểu tượng thiêng liêng cũng là niềm tự hào của nhân dân trong thôn. Mỗi ngày nhìn các họa tiết, cột, kèo bị mối mọt ăn mòn dần, rồi cứ mỗi mùa mưa bão, người dân lại lo lắng không biết đình còn trụ được đến bao giờ. Những năm qua, nhân dân trong thôn và con cháu làm ăn xa quê đóng góp kinh phí nhỏ để diệt mối, đảo ngói, chằng chống… đình làng, nhằm giảm bớt phần nào nguy cơ hư hỏng, đổ sập. Nhân dân rất mong muốn, cơ quan chức năng sớm bố trí nguồn vốn, lên phương án tu bổ cấp bách để cứu lấy ngôi đình cổ. Từ đó, giúp bảo tồn, lưu giữ những giá trị văn hóa độc đáo của cha ông để lại cho thế hệ sau.

*Mòn mỏi chờ đợi sớm đến ngày được "ứng cứu"

Cách đó không xa, Di tích lịch sử cấp quốc gia đình làng Động Bồng là nơi thờ danh nhân Tô Hiến Thành - một bậc đại thần văn võ song toàn, tài năng đức độ, hết lòng vì sự nghiệp trung hưng đất nước. Theo tư liệu lưu trên bức thượng lương, đình Động Bồng được dựng vào “năm Gia Long thập niên” (1812). Đình Động Bồng nổi tiếng là công trình kiến trúc đồ sộ vào loại bậc nhất ở xứ Thanh với hệ thống cột gỗ dựng đình, trong đó, chủ yếu là gỗ lim, lát và sến với tất cả 36 cột cái và cột quân. Đình Động Bồng cũng là di tích duy nhất trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa đến nay vẫn còn duy trì mỹ tục “Lửa đình liệu” vào thời khắc giao thừa hàng năm.

Hệ thống rui, mè hư hỏng nặng.

Ảnh: Hoa Mai - TTXVN

Trong hai cuộc kháng chiến của dân tộc, đình Động Bồng là nơi chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử, đây là nơi nhân dân nghe thư Bác Hồ gửi các cụ phụ lão toàn quốc; nơi diễn ra các lớp huấn luyện nhằm nâng cao cảnh giác cách mạng, sẵn sàng bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ gian khổ của dân tộc chống thực dân Pháp; nơi phát động các phong trào thi đua yêu nước; diễn ra Đại hội đại biểu Đảng bộ huyện Hà Trung lần thứ nhất... Với những giá trị văn hóa, lịch sử đó, năm 2001, đình Động Bồng được công nhận Di tích lịch sử cấp quốc gia.

Tuy nhiên, hiện nay, khu vực cổng, tường rào phía trước đình Động Bồng đã bị nứt, sụt lún; khu vực tường hậu ở khu vực hậu cung cũng bị nứt và gãy đòn tay…

Tháng 6/2024, UBND xã Hà Tiến cũ (nay là xã Tống Sơn) đã báo cáo về việc rà soát các đình làng bị xuống cấp trên địa bàn, trong đó có đình Động Bồng và đình Bái Sơn. UBND xã Hà Tiến cũ đã đề nghị UBND huyện Hà Trung cũ và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa kiểm tra khảo sát cũng như có phương án báo cáo UBND tỉnh bố trí kinh phí tu sửa bổ sung các hạng mục của 2 di tích nói trên.

Đến tháng 5/2026, UBND xã Tống Sơn tiếp tục có văn bản đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa tổ chức kiểm tra, xác nhận tình trạng xuống cấp của Di tích lịch sử văn hóa đình Bái Sơn để có cơ sở lập dự án tu bổ, phục hồi và tôn tạo di tích theo quy định hiện hành.

Ông Vũ Văn Chiến, Trưởng phòng Văn hóa, UBND xã Tống Sơn khẳng định, đình Động Bồng, đình Bái Sơn là chứng tích của một vùng quê có bề dày lịch sử, lưu dấu những kỷ niệm, ký ức của bao thế hệ người dân. Đây là 2 ngôi đình lớn, được làm hoàn toàn bằng chất liệu gỗ nhóm I nên kinh phí sửa chữa, trùng tu rất lớn, ngân sách cấp xã không đáp ứng nổi nên lực bất tòng tâm. Nếu không được tu bổ, phục hồi kịp thời sẽ tiềm ẩn nguy cơ hư hỏng, mất đi các yếu tố gốc của di tích cũng như ảnh hưởng trực tiếp đến công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích trên địa bàn.

Đáng lưu ý, không riêng đình Động Bồng, đình Bái Sơn, các di tích khác ở Tống Sơn như đình Tiên Hòa, đình Bái Ân, đình Thanh Xá… đều đã xuống cấp nghiêm trọng. Trong giai đoạn 2026 - 2030, xã Tống Sơn có 5 di tích cần được tu bổ, tôn tạo.

Được biết, mới đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa đã có văn bản xác nhận hiện trạng, tình trạng xuống cấp của các hạng mục công trình di tích đình Bái Sơn (xã Tống Sơn). Đồng thời khẳng định, việc bảo quản, tu bổ, phục hồi, tôn tạo di tích là cần thiết nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân trong khu vực và tham quan của du khách thập phương. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa cũng đề nghị, UBND xã Tống Sơn chỉ đạo các phòng, ban chức năng liên quan, căn cứ hồ sơ khoa học, hiện trạng di tích, khả năng bố trí, huy động vốn của chủ đầu tư, Luật Di sản văn hóa… để báo cáo, trình Chủ tịch UBND tỉnh thống nhất sự cần thiết đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo di tích đình Bái Sơn theo quy định.

Trong khi đợi tỉnh Thanh Hóa, ngành Văn hóa thực hiện quy trình, thủ tục để triển khai trùng tu, tôn tạo theo quy định của pháp luật, người dân nơi đây vẫn mòn mỏi chờ đợi sớm đến ngày các di sản quý này được "ứng cứu"./

Phạm Thị Hoa Mai