Điều đặc biệt của mô hình này là người dân không chỉ được thụ hưởng mà còn tham gia từ khâu bàn bạc, lựa chọn phương án đến quản lý, duy tu công trình sau đầu tư.
Dọc miền Tây Quảng Trị, dưới dãy Trường Sơn trùng điệp, nhiều thôn xóm, bản làng ở các xã Đakrông, A Dơi, Lìa… vẫn còn đối mặt không ít khó khăn, thách thức bởi thiên tai khắc nghiệt, địa hình chia cắt và thiếu thốn hạ tầng, sinh kế. Tuy nhiên, cũng từ những vùng đất còn nhiều gian khó ấy, các mô hình cộng đồng thích ứng biến đổi khí hậu, sinh kế xanh do phụ nữ làm chủ hay những lớp học vùng cao an toàn đang từng bước tạo nên chuyển động tích cực cho hành trình phát triển bền vững. Đằng sau những đổi thay ấy có sự đồng hành của Chương trình “Tiến về phía trước” (Resilience First Programme), góp phần tiếp thêm nội lực để người dân vùng cao từng bước thích ứng biến đổi khí hậu, ổn định cuộc sống, vững tin hướng tới tương lai.
*Trao quyền cho cộng đồng từ những điều gần gũi nhất
Chương trình “Tiến về phía trước” do Chính phủ Ireland tài trợ thông qua Đại sứ quán Ireland tại Việt Nam, được triển khai bởi Plan International Việt Nam, CARE International tại Việt Nam và Trung tâm Nghiên cứu phát triển sáng kiến cộng đồng (RIC). Chương trình thực hiện tại các tỉnh Quảng Trị, Phú Thọ và Tuyên Quang, với kinh phí khoảng 1,4 triệu Euro/năm.
Tại Quảng Trị, chương trình được triển khai từ tháng 6/2022 và dự kiến đến hết tháng 9/2028, ở các xã gồm A Dơi, Tân Lập, Lìa, Đakrông và Tà Rụt. Đây là những địa bàn miền núi tập trung đông đồng bào Pa Cô, Vân Kiều, có tỷ lệ hộ nghèo cao, dễ bị tổn thương trước thiên tai, biến đổi khí hậu. Điểm nổi bật của chương trình là phương pháp tiếp cận “lấy cộng đồng làm trung tâm”. Người dân trực tiếp tham gia xác định nhu cầu, lựa chọn ưu tiên, xây dựng kế hoạch và vận hành các mô hình tại địa phương. Đến nay, chương trình đã hỗ trợ 130 hộ cải thiện sinh kế và nâng cao khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu; 7.405 người hưởng lợi từ 42 công trình hạ tầng vi mô thích ứng biến đổi khí hậu; 19 trường học triển khai hoạt động trường học an toàn và thích ứng biến đổi khí hậu. Chương trình không chỉ góp phần cải thiện sinh kế, nâng cao khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu cho người dân vùng khó khăn mà còn tạo điều kiện để cộng đồng tham gia chủ động hơn vào quá trình phát triển tại địa phương.
Những ngày cuối tháng 5, theo chân đoàn công tác Đại sứ quán Ireland tại Việt Nam cùng các tổ chức phát triển quốc tế đến các địa bàn triển khai chương trình ở Đakrông, A Dơi, Lìa… chúng tôi cảm nhận rõ nỗ lực bề bỉ của chính quyền, người dân vùng cao trong hành trình thích ứng biến đổi khí hậu và ổn định sinh kế.
Tại xã Đakrông, đoàn công tác đã tham dự hoạt động truyền thông thay đổi hành vi về thích ứng biến đổi khí hậu do phụ nữ dẫn dắt. Không khí buổi truyền thông không nặng về lý thuyết mà gần gũi như những câu chuyện đời thường, từ việc chia sẻ việc nhà, thay đổi tập quán sản xuất, tiết kiệm nước đến cách chăm lo gia đình.
Câu chuyện của anh Hồ Văn Bôn, người dân tộc thiểu số ở thôn Klu, xã Đakrông khiến nhiều người xúc động. Anh Bôn là người khuyết tật, vợ lại mắc bệnh thần kinh, cuộc sống còn nhiều khó khăn nhưng anh vẫn cố gắng làm mọi việc để chăm lo gia đình. Với anh Bôn, sự sẻ chia trong gia đình chính là động lực để vượt qua khó khăn, hướng tới tương lai.
Cũng theo anh Hồ Văn Bôn, phụ nữ vùng đồng bào dân tộc thiểu số chịu nhiều thiệt thòi nên càng cần được yêu thương, quan tâm và sẻ chia. Không chỉ chăm lo gia đình, nhiều phụ nữ còn cùng chồng làm nương rẫy, gánh vác cuộc sống khi điều kiện còn nhiều khó khăn, thiếu thốn. Vì vậy, sự đồng hành từ những điều giản dị nhất cũng có thể trở thành nguồn động viên lớn lao đối với họ.
Từ những câu chuyện giản dị ấy, chương trình đang từng bước tạo nên những thay đổi không chỉ về sinh kế mà còn trong nhận thức cộng đồng về bình đẳng giới, trách nhiệm sẻ chia và sự phát triển bao trùm.
*Những mô hình nhỏ mở ra tư duy phát triển dài hạn
Ở nhiều bản làng vùng cao Quảng Trị, nước sạch vẫn là nỗi trăn trở của chính quyền và người dân. Địa hình chia cắt, nguồn nước phụ thuộc sông, suối khiến không ít hộ dân thường xuyên thiếu nước sinh hoạt vào mùa khô, trong khi điều kiện vệ sinh nhiều nhiều hạn chế.
Trong khuôn khổ Chương trình “Tiến về phía trước”, công trình nước tự chảy tại thôn Vùng Kho, xã Đakrông được triển khai như một mô hình hạ tầng vi mô do cộng đồng trực tiếp quản lý và vận hành. Từ chỗ chủ yếu sử dụng nguồn nước tự nhiên chưa bảo đảm vệ sinh, nay nhiều hộ dân đã được tiếp cận nguồn nước ổn định và đảm bảo hơn, góp phần cải thiện điều kiện sống, giảm nguy cơ dịch bệnh.
Ông Hồ Văn Phanh, Trưởng thôn Vùng Kho, xã Đakrông cho biết, điều đặc biệt của mô hình này là người dân không chỉ được thụ hưởng mà còn tham gia từ khâu bàn bạc, lựa chọn phương án đến quản lý, duy tu công trình sau đầu tư. Cách làm này giúp người dân chủ động, nâng cao trách nhiệm cộng đồng và tạo nền tảng cho những mô hình phát triển bền vững ở vùng cao.
Tại xã A Dơi, Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Ba Tầng là một trong 19 trường học được triển khai các hoạt động trường học an toàn và thích ứng với biến đổi khí hậu. Nhiều sáng kiến thích ứng biến đổi khí hậu như, mô hình phân loại rác, nhà ủ phân compost và sản xuất phân hữu cơ phục vụ vườn rau trường học… đang được triển khai hiệu quả.
Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Ba Tầng Hoàng Vũ Bằng Giao cho hay, thông qua sự hỗ trợ của chương trình, nhà trường không chỉ được cải thiện cơ sở vật chất theo hướng an toàn và thích ứng biến đổi khí hậu mà quan trọng hơn là nâng cao nhận thức, kỹ năng cho học sinh. Thầy cô rất vui khi các em ngày càng chủ động tham gia bảo vệ môi trường, ứng phó thiên tai và trở thành những "đại sứ khí hậu" tích cực trong gia đình, cộng đồng.
Tinh thần “thích ứng xanh” cũng hiện diện trong các mô hình sinh kế cộng đồng. Ở xã Lìa, mô hình VANPA - sáng kiến sinh kế xanh do phụ nữ làm chủ đang từng bước tạo sinh kế bền vững thông qua sản xuất và thương mại hóa phân bón hữu cơ, phân vi sinh thân thiện môi trường. Từ chỗ sản xuất nhỏ lẻ, nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số đã mạnh dạn tham gia điều hành mô hình, tiếp cận thị trường, nâng cao kỹ năng quản lý tài chính.
Theo bà Lê Quỳnh Lan, Giám đốc quốc gia Plan International Việt Nam, hiện nay, người dân miền núi đang chịu tác động đồng thời của nhiều thách thức như thiên tai, biến đổi khí hậu và biến động kinh tế toàn cầu. Vì vậy, các mô hình sinh kế thích ứng và phát triển cộng đồng bền vững là hướng đi rất cần thiết. Chính phủ Ireland không chỉ hỗ trợ các chương trình phát triển dài hạn mà còn đồng hành cùng người dân khắc phục hậu quả thiên tai, ổn định cuộc sống. Tỉnh Quảng Trị cũng đã từng bước định hình hướng đi phù hợp trong thích ứng biến đổi khí hậu, từ phát triển sinh kế xanh đến xây dựng các chính sách gắn với thực tiễn vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Thời gian tới, chúng tôi mong muốn tiếp tục phối hợp với các đối tác xây dựng nhiều chương trình có tính lâu dài, giúp phụ nữ, người dân tộc thiểu số và những nhóm dễ bị tổn thương có thêm cơ hội ổn định sinh kế, phát triển bền vững.
*Đồng hành kiến tạo tương lai bền vững
Bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị cho biết, Quảng Trị là một trong những địa phương chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu tại miền Trung. Trên địa bàn tỉnh, phần lớn sản xuất nông nghiệp vẫn còn nhỏ lẻ, nhiều khu vực miền núi còn là “vùng lõm” về hạ tầng số. Vì vậy, sự đồng hành của các tổ chức quốc tế, đặc biệt là Chính phủ và nhân dân Ireland có ý nghĩa rất quan trọng đối với quá trình phát triển của tỉnh. Sự hỗ trợ không chỉ dừng ở cứu trợ khẩn cấp hay sinh kế mà còn góp phần nâng cao năng lực cộng đồng, xây dựng chính sách và thúc đẩy các mục tiêu phát triển bền vững tại địa phương.
Hiện toàn tỉnh Quảng Trị có hơn 17.000 hộ nông dân tham gia các chuỗi liên kết sản xuất, 53.000 ha rừng trồng được cấp chứng chỉ bền vững (FSC/PEFC), khoảng 2.786 ha cây trồng đạt tiêu chuẩn hữu cơ, VietGAP, an toàn thực phẩm và có trên 3.250 ha được cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu… Tuy vậy, hiện nay, diện tích đất nông nghiệp sản xuất nhỏ lẻ, phân tán vẫn chiếm tỷ lệ cao.
Thời gian tới, tỉnh Quảng Trị định hướng xây dựng các “bản đồ sống” cho vùng nguyên liệu nhằm tăng cường liên kết sản xuất, kết nối nông dân với doanh nghiệp theo chuỗi giá trị và nâng cao giá trị kinh tế cho người dân. Từ đó góp phần kiến tạo tương lai xanh cho cộng đồng và thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển bền vững.
Bà Edel Cribbin, Trưởng bộ phận Hợp tác phát triển, Đại sứ quán Ireland tại Việt Nam khẳng định, Ireland luôn mong muốn các chương trình hỗ trợ phát triển có thể góp phần giải quyết những thách thức thực tiễn tại địa phương, đồng thời thúc đẩy năng lực tự lực và tự phát triển của cộng đồng.
Bà Edel Cribbin cũng thông tin, Đại sứ quán Ireland đang xây dựng chiến lược hợp tác phát triển mới cho Việt Nam. Những bài học từ Quảng Trị sẽ là cơ sở quan trọng để định hình các định hướng hợp tác trong tương lai, đặc biệt trong lĩnh vực thích ứng biến đổi khí hậu và hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số.
Từ những công trình nước sạch giữa đại ngàn, mô hình sinh kế xanh do phụ nữ làm chủ đến các sáng kiến giáo dục thích ứng khí hậu trong trường học vùng cao, hành trình “Tiến về phía trước” ở Quảng Trị hôm nay không chỉ là câu chuyện hỗ trợ phát triển đơn thuần. Đó còn là quá trình từng bước thay đổi tư duy phát triển ở những vùng khó khăn nhất, nơi cộng đồng được trao quyền nhiều hơn, người yếu thế được đặt vào trung tâm của chính sách, từ đó, góp sức mở ra một hành trình phát triển bền vững hơn cho vùng đất này./.
