Trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa nhanh, số lượng phương tiện cá nhân liên tục gia tăng và quỹ đất dành cho giao thông ngày càng hạn hẹp, phát triển giao thông công cộng được Hà Nội xác định là giải pháp căn cơ để giảm ùn tắc, ô nhiễm môi trường và xây dựng hệ thống giao thông đô thị hiện đại, bền vững.
Cùng với việc đầu tư các tuyến đường vành đai, cầu vượt sông Hồng và đường sắt đô thị, thành phố đang từng bước chuyển từ tư duy "phát triển theo phương tiện cá nhân" sang "phát triển lấy giao thông công cộng làm trung tâm", tạo nền tảng cho một đô thị văn minh, hiện đại theo định hướng của Quy hoạch Thủ đô.
* Không thể giải quyết ùn tắc nếu chỉ mở thêm đường
Những năm gần đây, Hà Nội liên tục đầu tư mở rộng nhiều tuyến đường, xây dựng các cầu vượt, nút giao và các tuyến vành đai nhằm hoàn thiện mạng lưới hạ tầng giao thông. Tuy nhiên, áp lực giao thông đô thị lớn xuất phát từ quá trình đô thị hóa và gia tăng dân số cơ học cùng với nhu cầu đi lại của người dân và số lượng ô tô, xe máy gia tăng qua từng năm.
Thực tế cho thấy, việc mở rộng hạ tầng đường bộ là điều kiện cần nhưng chưa đủ để giải quyết căn bản tình trạng ùn tắc. Quỹ đất dành cho giao thông tại khu vực nội đô có giới hạn, việc mở rộng đường ngày càng khó khăn và chi phí đầu tư rất lớn. Nếu số lượng phương tiện cá nhân tiếp tục tăng nhanh hơn tốc độ phát triển hạ tầng, ùn tắc vẫn là thách thức đối với các đô thị lớn. Vì vậy trong các định hướng phát triển Thủ đô, Hà Nội xác định giao thông công cộng giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống vận tải hành khách. Mục tiêu không chỉ là tăng thêm các tuyến xe buýt hay đường sắt đô thị, mà còn từng bước thay đổi thói quen đi lại của người dân, giảm sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.
Theo Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, thành phố phát triển hệ thống giao thông theo hướng đồng bộ, hiện đại; trong đó vận tải hành khách công cộng là trụ cột, kết hợp chặt chẽ với quy hoạch sử dụng đất và phát triển đô thị theo mô hình TOD (phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng). Đây được xem là giải pháp lâu dài nhằm giảm áp lực lên hạ tầng giao thông hiện hữu và sử dụng hiệu quả quỹ đất đô thị.
Phát biểu tại Hội nghị công bố Quy hoạch Thủ đô và Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065 (tháng 6/2024), Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng nhấn mạnh, phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại, đặc biệt là giao thông công cộng khối lượng lớn là một trong những nhiệm vụ trọng tâm để Hà Nội hình thành mô hình đô thị hiện đại, nâng cao chất lượng sống của người dân và tạo động lực tăng trưởng mới cho Thủ đô. Quan điểm này tiếp tục được thành phố cụ thể hóa trong quá trình triển khai các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội năm 2026.
Định hướng trên cũng phù hợp với Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 5/5/2022 của Bộ Chính trị về “phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”; trong đó xác định phát triển hệ thống giao thông công cộng hiện đại là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của Hà Nội và xây dựng đô thị xanh, thông minh.
Hiện nay, mạng lưới xe buýt vẫn là phương thức vận tải hành khách công cộng chủ lực của Hà Nội, phục vụ phần lớn nhu cầu đi lại bằng phương tiện công cộng. Tuy nhiên, với đặc điểm sử dụng chung hạ tầng đường bộ cùng các phương tiện khác, xe buýt khó có thể đáp ứng yêu cầu về tốc độ và tính ổn định nếu tình trạng ùn tắc chưa được cải thiện. Đó cũng là lý do thành phố đồng thời đầu tư phát triển các tuyến đường sắt đô thị. Khác với xe buýt, metro có năng lực vận chuyển lớn, tốc độ khai thác cao và ít chịu tác động bởi điều kiện giao thông trên mặt đất. Khi mạng lưới metro được hình thành, xe buýt sẽ đóng vai trò kết nối, trung chuyển hành khách từ khu dân cư đến các nhà ga, tạo thành một hệ thống vận tải công cộng thống nhất.
Theo các chuyên gia giao thông, kinh nghiệm của nhiều đô thị lớn trên thế giới cho thấy, không có thành phố nào giải quyết được ùn tắc chỉ bằng việc mở rộng đường. Khi hạ tầng mới được đưa vào sử dụng, nhu cầu đi lại thường tiếp tục gia tăng. Vì vậy, cùng với đầu tư hạ tầng, địa phương cần phát triển mạnh vận tải hành khách công cộng để tạo thêm lựa chọn cho người dân, từng bước giảm tỷ lệ sử dụng phương tiện cá nhân.
Đối với Hà Nội, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi thành phố đang hướng tới mục tiêu xây dựng đô thị xanh, giảm phát thải và nâng cao chất lượng môi trường sống. Giao thông công cộng không chỉ góp phần giảm ùn tắc mà còn giúp tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính và sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực đất đai. Sự thay đổi này cũng đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy đầu tư riêng lẻ từng loại hình giao thông sang phát triển đồng bộ cả mạng lưới. Xe buýt, metro, các tuyến đường vành đai, cầu vượt sông Hồng, bãi đỗ xe và hệ thống giao thông thông minh phải được quy hoạch thống nhất, hỗ trợ nhau để tạo thành một hệ sinh thái giao thông hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển của Thủ đô trong giai đoạn mới.
* Đầu tư đồng bộ để giao thông công cộng là lựa chọn ưu tiên
Để giao thông công cộng thực sự trở thành phương thức đi lại chủ đạo, Hà Nội đang triển khai đồng thời nhiều giải pháp, từ đầu tư hạ tầng, mở rộng mạng lưới đến đổi mới phương thức tổ chức vận hành. Trong đó, hệ thống đường sắt đô thị được xác định là "xương sống", còn xe buýt giữ vai trò kết nối, trung chuyển và mở rộng khả năng tiếp cận của người dân.
Theo Quy hoạch Thủ đô và Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội, thành phố tiếp tục đầu tư hoàn thiện mạng lưới đường sắt đô thị, từng bước hình thành hệ thống vận tải khối lượng lớn kết nối các khu vực phát triển mới với trung tâm. Song song với đó là việc cơ cấu lại mạng lưới xe buýt theo hướng tăng tính kết nối với các nhà ga metro, giảm chồng chéo tuyến và nâng cao chất lượng dịch vụ.
Việc phát triển giao thông công cộng cũng được gắn với mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Theo đó, các khu đô thị mới, trung tâm thương mại, dịch vụ và công trình công cộng sẽ được quy hoạch xung quanh các đầu mối giao thông lớn, giúp người dân dễ dàng tiếp cận phương tiện công cộng ngay từ nơi ở hoặc nơi làm việc. Đây là mô hình đã được nhiều đô thị lớn trên thế giới áp dụng thành công nhằm giảm nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân. Đáng chú ý, việc đầu tư giao thông công cộng không còn được nhìn nhận đơn thuần là xây dựng thêm một tuyến metro hay mở thêm một tuyến xe buýt. Quan điểm của Hà Nội là phát triển đồng bộ cả hệ thống, trong đó hạ tầng, phương tiện, công nghệ và tổ chức vận hành phải hỗ trợ nhau. Chỉ khi người dân có thể di chuyển thuận tiện từ xe buýt đến metro, từ bãi đỗ xe đến nhà ga hoặc từ khu dân cư đến trung tâm bằng một hành trình liên tục, giao thông công cộng mới đủ sức cạnh tranh với phương tiện cá nhân.
Tại Hội nghị công bố Quy hoạch Thủ đô, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng khẳng định, phát triển giao thông công cộng khối lượng lớn không chỉ nhằm giải quyết bài toán giao thông mà còn tạo động lực phát triển các không gian đô thị mới, nâng cao chất lượng môi trường và sức cạnh tranh của Thủ đô. Đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành thành phố "Văn hiến - văn minh - hiện đại".
Bên cạnh đầu tư hạ tầng, Hà Nội cũng từng bước ứng dụng công nghệ vào quản lý và vận hành hệ thống vận tải công cộng. Việc số hóa thông tin tuyến, triển khai thanh toán điện tử, nâng cao chất lượng dịch vụ và xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung sẽ góp phần tạo thuận lợi hơn cho người dân trong quá trình sử dụng phương tiện công cộng.
Thời gian tới, cùng với việc hoàn thiện các dự án hạ tầng giao thông trọng điểm, Hà Nội tiếp tục ưu tiên nguồn lực cho phát triển giao thông công cộng theo các mục tiêu của Quy hoạch Thủ đô, Nghị quyết số 15-NQ/TW của Bộ Chính trị và Luật Thủ đô năm 2024. Mục tiêu không chỉ là tăng tỷ lệ người dân sử dụng phương tiện công cộng mà còn từng bước hình thành hệ thống giao thông hiện đại, xanh và thông minh, đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị bền vững.
Có thể khẳng định, phát triển giao thông công cộng không phải là giải pháp trước mắt mà là chiến lược lâu dài của Hà Nội. Khi mạng lưới metro, xe buýt và các loại hình vận tải công cộng được đầu tư đồng bộ, kết nối hiệu quả với hệ thống đường vành đai, cầu vượt sông Hồng và các khu đô thị mới, giao thông công cộng sẽ trở thành trụ cột của hệ thống giao thông đô thị. Đây cũng là nền tảng quan trọng để Hà Nội từng bước giảm ùn tắc, ô nhiễm môi trường, nâng cao chất lượng sống của người dân và xây dựng đô thị hiện đại, phát triển bền vững trong những thập niên tới./.
