Hà Nội hướng tới từng bước hình thành thói quen sử dụng giao thông công cộng, phương tiện sạch và mô hình quản lý đô thị phát thải thấp.
Từ ngày 1/7/2026, Hà Nội chính thức triển khai giai đoạn thí điểm Vùng phát thải thấp (Low Emission Zone - LEZ) đầu tiên tại khu vực trung tâm phường Hoàn Kiếm. Đây không phải là việc "cấm xe máy, ô tô xăng dầu trên toàn bộ Vành đai 1" như nhiều thông tin lan truyền, mà là bước khởi đầu của một lộ trình nhiều năm nhằm giảm ô nhiễm không khí, từng bước chuyển đổi giao thông theo hướng xanh và bền vững. Việc Hà Nội lựa chọn bắt đầu từ một phạm vi hẹp, kết hợp giữa hỗ trợ và hạn chế, phản ánh cách tiếp cận thận trọng đối với một chính sách có tác động trực tiếp đến đời sống người dân và hoạt động kinh tế - xã hội.
Không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu từ thực tiễn
Trong nhiều năm qua, ô nhiễm không khí luôn là một trong những vấn đề môi trường được người dân Thủ đô đặc biệt quan tâm. Khu vực nội đô với mật độ dân cư cao, lượng phương tiện giao thông lớn và hoạt động kinh tế diễn ra liên tục khiến chất lượng không khí có nhiều thời điểm suy giảm.
Theo Đề án "Vùng phát thải thấp trong Vành đai 1, thành phố Hà Nội", thành phố hiện có hơn 8 triệu phương tiện giao thông. Kết quả kiểm kê nguồn thải nội tại cho thấy hoạt động giao thông là một trong những nguồn phát thải trực tiếp đáng kể, góp phần làm gia tăng bụi mịn PM2.5, phát thải khí ô nhiễm, tiếng ồn và ùn tắc giao thông. Vì vậy, việc xây dựng vùng phát thải thấp được xác định là giải pháp nhằm kiểm soát phát thải từ giao thông, cải thiện chất lượng không khí, đồng thời thúc đẩy phát triển giao thông công cộng và các phương thức đi lại thân thiện với môi trường.
Về bản chất, LEZ là khu vực được xác định để áp dụng các biện pháp hạn chế đối với phương tiện giao thông gây ô nhiễm, qua đó giảm phát thải trong phạm vi cụ thể. Đây là mô hình đã được nhiều thành phố trên thế giới áp dụng, song tại Hà Nội được thiết kế theo lộ trình từng bước, kết hợp với các chính sách hỗ trợ nhằm hạn chế tối đa tác động tới người dân và doanh nghiệp.
Đề án cũng được xây dựng trên cơ sở các quy định của Luật Bảo vệ môi trường, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ, Luật Thủ đô và các nghị quyết của Hội đồng nhân dân thành phố về thực hiện vùng phát thải thấp và chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện giao thông.
Thí điểm từ phạm vi nhỏ để đánh giá trước khi mở rộng
Một trong những điểm đáng chú ý nhất của Đề án là Hà Nội không triển khai đồng loạt trên toàn bộ Vành đai 1 ngay từ đầu.
Theo lộ trình được phê duyệt, từ ngày 1/7 đến hết ngày 31/12/2026, thành phố chỉ thí điểm tại Khu vực 1 và Khu vực 2 thuộc phường Hoàn Kiếm. Sang năm 2027, phạm vi mở rộng sang Khu vực 3 thuộc các phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam. Giai đoạn 2028-2029 mới triển khai trên toàn bộ Vành đai 1, trước khi bước sang giai đoạn duy trì, đánh giá và hoàn thiện từ năm 2030 trở đi.
Thông điệp được cơ quan chức năng nhấn mạnh ngay khi công bố Đề án là ngày 1/7/2026 không phải thời điểm cấm đồng loạt xe mô tô, xe gắn máy và ô tô sử dụng xăng, dầu trên toàn bộ Vành đai 1. Thay vào đó, các biện pháp được áp dụng theo từng khu vực, từng nhóm phương tiện và từng giai đoạn, với mức độ kiểm soát tăng dần theo thời gian.
Trong giai đoạn đầu, quy định nổi bật nhất là tại Khu vực 1 sẽ cấm toàn bộ phương tiện giao thông đường bộ từ 19 giờ đến 24 giờ các ngày thứ Sáu, thứ Bảy và Chủ nhật hằng tuần. Đối với nhiều nhóm phương tiện khác, thành phố chủ yếu áp dụng biện pháp khuyến khích hạn chế hoạt động, điều tiết theo khung giờ hoặc định hướng chuyển đổi sang phương tiện xanh thay vì cấm hoàn toàn.
Cách triển khai này cho phép cơ quan quản lý đánh giá tác động thực tế đến giao thông, thương mại, du lịch, sinh hoạt của người dân cũng như hiệu quả cải thiện chất lượng môi trường trước khi mở rộng phạm vi.
Không chỉ hạn chế phương tiện mà còn hỗ trợ chuyển đổi
Nếu chỉ nhìn vào các quy định hạn chế phương tiện, có thể dễ tạo cảm giác LEZ là một chính sách mang tính "cấm đoán". Tuy nhiên, toàn bộ Đề án cho thấy thành phố lựa chọn cách tiếp cận khác: hỗ trợ trước, hạn chế theo lộ trình.
Ngay trong giai đoạn đầu, Hà Nội triển khai chính sách miễn tiền vé xe buýt đối với hành trình di chuyển trong phạm vi Vành đai 1 từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 30/6/2027 (không áp dụng với xe buýt phục vụ kinh doanh, du lịch). Đồng thời, thành phố sẽ phát triển thêm xe buýt điện, nghiên cứu các tuyến xe buýt cỡ nhỏ phù hợp với khu vực phố cổ, tăng kết nối với đường sắt đô thị và các điểm trung chuyển.
Song song với đó là các chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện giao thông từ sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng sạch; phát triển hệ thống xe đạp công cộng, xe đạp điện; cải thiện điều kiện đi bộ; đầu tư trạm sạc, điểm đổi pin và các bãi đỗ xe trung chuyển.
Theo danh mục các chương trình ưu tiên của Đề án, Hà Nội sẽ đồng thời triển khai nhiều nhiệm vụ như xây dựng chính sách phát triển giao thông công cộng; đầu tư hệ thống giao thông tĩnh; hướng dẫn lắp đặt trạm sạc tại cây xăng; xây dựng phương án thải bỏ phương tiện cũ; phát triển mô-đun quản lý vùng phát thải thấp; lắp đặt camera AI; mở rộng hệ thống quan trắc chất lượng không khí và hoàn thiện hạ tầng giao thông phục vụ chuyển đổi xanh.
Có thể thấy, LEZ không phải là một quyết định đơn lẻ về giao thông mà là một chương trình tổng hợp liên quan đến môi trường, hạ tầng, công nghệ, giao thông công cộng và chuyển đổi năng lượng.
Hướng tới một mô hình quản lý đô thị mới
Đề án cũng xác định rõ việc triển khai vùng phát thải thấp không chỉ dừng ở kiểm soát phương tiện mà còn xây dựng hệ thống quản lý hiện đại dựa trên dữ liệu số.
Theo đó, Công an thành phố sẽ khai thác, kết nối hệ thống camera và cơ sở dữ liệu để nhận diện phương tiện, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm theo đúng đối tượng, phạm vi và lộ trình. Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì quan trắc, theo dõi chất lượng không khí, đánh giá tác động môi trường và xã hội. Sở Xây dựng tổ chức giao thông, phát triển vận tải công cộng, điểm dừng đỗ, trạm sạc và hướng dẫn thực hiện các giải pháp hạn chế phương tiện. UBND các phường trong phạm vi triển khai có trách nhiệm tuyên truyền, tiếp nhận phản ánh của người dân và phối hợp xử lý các vấn đề phát sinh.
Đáng chú ý, Đề án yêu cầu việc triển khai phải gắn với công khai thông tin, hướng dẫn đầy đủ để người dân chủ động lựa chọn phương án đi lại, đồng thời thường xuyên đánh giá tác động nhằm kịp thời điều chỉnh trong quá trình thực hiện.
Việc lựa chọn lộ trình kéo dài từ năm 2026 đến sau năm 2030 cho thấy Hà Nội không đặt mục tiêu tạo ra sự thay đổi tức thời, mà hướng tới từng bước hình thành thói quen sử dụng giao thông công cộng, phương tiện sạch và mô hình quản lý đô thị phát thải thấp.
Trong bối cảnh ô nhiễm không khí tiếp tục là thách thức lớn của đô thị đặc biệt, LEZ được kỳ vọng sẽ trở thành một trong những công cụ quan trọng để cải thiện chất lượng môi trường, song hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào quá trình triển khai đồng bộ, sự phát triển của hạ tầng giao thông xanh và sự đồng thuận của người dân, doanh nghiệp trong nhiều năm tới./.
