Từ những giờ học âm nhạc, buổi sinh hoạt ngoại khóa đến các câu lạc bộ dân ca trong trường học, những làn điệu ví, giặm đang được thế hệ trẻ Nghệ An đón nhận bằng tình yêu và sự say mê.
Khi học sinh không chỉ nghe mà còn trực tiếp cất lên câu hát quê hương, di sản văn hóa truyền thống có thêm cơ hội được trao truyền, tiếp nối và hòa nhịp trong đời sống đương đại.
*Gieo tình yêu di sản từ mái trường
Sáng thứ Hai, trong không khí buổi chào cờ đầu tuần tại Trường Trung học cơ sở Vinh Phú 1, phường Vinh Phú, những làn điệu dân ca ví, giặm vang lên giữa sân trường, tạo nên không gian văn hóa gần gũi, giàu cảm xúc. Những lời ca mộc mạc, đằm thắm của quê hương xứ Nghệ được thể hiện qua giọng hát của thầy cô, nghệ nhân và học sinh mang đến sắc màu riêng cho hoạt động đầu tuần. Dịp này, nhà trường ra mắt Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm “Giữ mạch hồn quê” mở thêm không gian để học sinh tìm hiểu, thực hành và nuôi dưỡng tình yêu với di sản quê hương.
Đồng hành cùng thầy và trò nhà trường có Nghệ nhân Ưu tú Lê Tiến Huy, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm phường Vinh Phú cùng các nghệ nhân dân gian. Điểm nhấn của chương trình là phần biểu diễn nghệ thuật “Mạch nguồn Ví, Giặm” với sự tham gia của câu lạc bộ địa phương và câu lạc bộ nhà trường. Những giai điệu sâu lắng, thiết tha gợi nhắc tình đất, tình người và những nét đẹp bình dị trong đời sống văn hóa xứ Nghệ.
Qua lời ca, tiếng hát và sự hướng dẫn trực tiếp của các nghệ nhân, ví, giặm không còn là những giá trị di sản được giới thiệu qua sách vở mà hiện diện sinh động trong môi trường học đường. Đây cũng là cách đưa những làn điệu đã nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ người dân xứ Nghệ đến gần hơn với học sinh hôm nay.
“Câu lạc bộ không chỉ là nơi phát huy năng khiếu văn nghệ mà còn giúp học sinh tìm hiểu nguồn gốc, giá trị từng làn điệu, rèn cách hát và thể hiện cảm xúc. Qua sinh hoạt, tập luyện, biểu diễn, tình yêu dân ca được nuôi dưỡng, từng bước hình thành ý thức gìn giữ di sản”, Nghệ nhân Ưu tú Lê Tiến Huy cho biết.
Cách làm này cũng được triển khai tại Trường Trung học cơ sở Kim Liên, xã Kim Liên, trên quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ở vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và hiếu học, việc đưa dân ca ví, giặm vào môi trường học đường không chỉ góp phần làm phong phú hoạt động giáo dục mà còn giúp học sinh hiểu hơn về bản sắc văn hóa nơi mình sinh ra và lớn lên.
Cô giáo Nguyễn Thị Lan, Tổng phụ trách Đội Trường Trung học cơ sở Kim Liên cho biết, nhà trường đưa dân ca ví, giặm vào chương trình chính khóa, đồng thời vận dụng sáng tạo trong các giờ học âm nhạc. Thông qua hoạt động nghe, tìm hiểu lời ca, học hát và thực hành các làn điệu, học sinh được tiếp cận di sản một cách gần gũi, sinh động. Lớn lên trên quê hương giàu truyền thống văn hóa, nhiều em đã quen thuộc với những câu hò, điệu ví nên tiếp thu nhanh và hào hứng tham gia. Nhà trường hướng tới khơi dậy tình yêu di sản, giúp học sinh không chỉ hiểu mà còn biết thể hiện, giới thiệu và gìn giữ dân ca quê hương. Việc thành lập câu lạc bộ trong trường học sẽ tạo sân chơi để các em rèn luyện, giao lưu, phát huy năng khiếu và lan tỏa những làn điệu truyền thống.
Với học sinh Nguyễn Công Minh, lớp 6A, Trường Trung học cơ sở Kim Liên, được cất lên những câu hò, điệu ví quê hương mang lại cảm xúc đặc biệt. Khi trực tiếp thể hiện dân ca, em cảm thấy bồi hồi, xúc động trước những lời ca mộc mạc nhưng chứa đựng tình cảm sâu sắc về con người và vùng đất xứ Nghệ. Qua đó, em có thêm cơ hội hiểu về văn hóa quê hương và tình cảm gia đình gửi gắm trong từng làn điệu.
Đưa dân ca ví, giặm vào trường học không chỉ mở rộng môi trường bảo tồn di sản mà còn tạo cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận nghệ thuật truyền thống một cách bài bản. Từ đó, những giá trị văn hóa được tiếp nối bằng sự chủ động, sáng tạo của chính học sinh, góp phần hình thành lực lượng kế cận trong gìn giữ di sản.
Những năm qua, Nghệ An triển khai nhiều hoạt động truyền dạy ví, giặm trong nhà trường. Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh Nghệ An tổ chức các lớp học dành cho học sinh tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông, tuyển chọn học viên có năng khiếu, đam mê từ 130 xã, phường. Dưới sự hướng dẫn của nghệ sĩ, giảng viên, các em được làm quen với hệ thống làn điệu cổ; đồng thời học cách thể hiện những tác phẩm cải biên, đặt lời mới gắn với văn hóa và đời sống đương đại.
Nhạc sĩ Trần Quốc Chung, Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh Nghệ An cho biết, sau thời gian học tập, nhiều học sinh đã tự tin thể hiện những tiết mục đòi hỏi kỹ thuật và cảm xúc. Hoạt động này không chỉ phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu, tạo nguồn hạt nhân văn nghệ cơ sở mà còn góp phần đưa dân ca ví, giặm lan tỏa từ nhà trường đến gia đình và cộng đồng.
*Trao truyền để gìn giữ di sản
Trong đời sống hiện đại, dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh vẫn được người dân nhiều địa phương gìn giữ, trao truyền bằng những hoạt động thiết thực. Tại xã Hùng Châu, Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm Hùng Châu với 22 thành viên duy trì sinh hoạt 2 buổi mỗi tuần, trở thành điểm hẹn của những người yêu câu hát quê hương. Không chỉ luyện tập, biểu diễn, câu lạc bộ còn sưu tầm, lưu giữ các làn điệu truyền thống, đưa dân ca đến gần hơn với cộng đồng thông qua các dịp lễ hội, ngày hội đại đoàn kết và sự kiện văn hóa địa phương. Đặc biệt, câu lạc bộ chú trọng truyền dạy cho thế hệ trẻ, phối hợp với các nhà trường trên địa bàn hướng dẫn học sinh tìm hiểu, tập hát và thực hành các làn điệu ví, giặm, góp phần nuôi dưỡng tình yêu và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa quê hương.
Nghệ nhân Ưu tú Chu Thị Huỳnh, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm Hùng Châu chia sẻ, dân ca ví, giặm là tài sản văn hóa quý báu được các thế hệ trao truyền. Vì vậy, các thành viên luôn tích cực sưu tầm lời cổ, luyện tập và lựa chọn những nội dung gần gũi với cuộc sống để đưa vào biểu diễn. Bên cạnh bảo tồn các làn điệu truyền thống, bà còn sáng tác những tác phẩm mới phản ánh đời sống lao động, sinh hoạt và những đổi thay trong xây dựng nông thôn mới, giúp câu hát quê hương gần gũi hơn với công chúng hôm nay. Tuy nhiên, hoạt động của câu lạc bộ vẫn gặp khó khăn do thiếu đội nhạc và lực lượng nhạc công phục vụ đệm hát, ảnh hưởng đến quá trình tập luyện, dàn dựng và biểu diễn. Việc bổ sung lực lượng này sẽ góp phần nâng cao chất lượng hoạt động, tạo điều kiện để câu lạc bộ duy trì sinh hoạt và phát huy vai trò bảo tồn di sản tại địa phương.
Cùng với hoạt động của các câu lạc bộ, Nghệ An chú trọng đưa di sản vào trường học thông qua các chương trình ngoại khóa, trải nghiệm văn hóa. Các liên hoan, hội diễn và chương trình biểu diễn cũng tạo môi trường giao lưu, phát hiện nhân tố mới, khơi dậy tình yêu dân ca trong thế hệ trẻ.
Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh đang triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh mới. Cùng với công tác nghiên cứu, sưu tầm, hệ thống hóa lời ca, làn điệu, việc ghi âm, ghi hình và số hóa tư liệu được chú trọng nhằm lưu giữ những giá trị gốc, phục vụ công tác truyền dạy và quảng bá.
Bà Quách Thị Cường, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An nhấn mạnh, bảo tồn ví, giặm cũng là gìn giữ bản sắc, tâm hồn xứ Nghệ. Ngành văn hóa đang nghiên cứu lộ trình đưa di sản trở thành sản phẩm du lịch, mở rộng khả năng lan tỏa và phát huy giá trị. Cùng với hoạt động truyền dạy, các đơn vị chú trọng xây dựng kênh truyền thông, mạng xã hội để quảng bá ví, giặm, nhất là đến giới trẻ; đồng thời đẩy mạnh sưu tầm, nghiên cứu, xuất bản tài liệu về lời ca, làn điệu truyền thống.
Từ sân trường đến cộng đồng, tình yêu ví, giặm đang được tiếp nối bằng nhiều hoạt động thiết thực. Khi thế hệ trẻ biết yêu, hiểu và chủ động gìn giữ những làn điệu quê hương, di sản sẽ tiếp tục được trao truyền, ngân vang trong đời sống hôm nay và mai sau./.
