Mường Ảng là vùng đất hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của 17 dân tộc cùng sinh sống, trong đó nổi bật là bản sắc văn hóa của đồng bào Thái, Mông.
*Đánh thức tiềm năng từ bản sắc văn hóa
Trên đỉnh núi Pú Súa, xã Mường Ảng, nghệ nhân Ưu tú Hậu Phái Sếnh đã dành nhiều năm tháng gìn giữ tiếng khèn, tiếng sáo và những tri thức dân gian của đồng bào Mông. Ở tuổi ngoài 60, ông vẫn miệt mài chế tác nhạc cụ truyền thống, đồng thời kiên trì truyền dạy kỹ năng sử dụng, chế tác khèn cho những người yêu thích. Với ông, mỗi cây khèn không chỉ là một nhạc cụ mà còn chứa đựng vốn hiểu biết, kinh nghiệm và tâm hồn của người Mông.
Từ tình yêu tiếng khèn thuở nhỏ, ông Sếnh đã tự học, tích lũy kinh nghiệm qua nhiều năm để làm nên những cây khèn có âm thanh đặc trưng. Không dừng lại ở việc biểu diễn, ông còn hướng dẫn nhiều người, từ các em nhỏ mới 15 tuổi đến những người ngoài 50 tuổi, học cách thổi khèn và chế tác nhạc cụ. Ông chia sẻ, chỉ cần còn người muốn học, muốn biết thổi khèn thì ông vẫn sẵn sàng truyền dạy, bởi mong muốn lớn nhất là thế hệ trẻ hiểu được cái hay, cái đẹp trong văn hóa dân tộc mình để tiếp tục gìn giữ.
Câu chuyện của nghệ nhân Hậu Phái Sếnh cho thấy vai trò quan trọng của những người am hiểu, gắn bó với văn hóa truyền thống trong bảo tồn di sản tại cộng đồng. Từ tiếng khèn, điệu múa, lời ca đến trang phục, phong tục, tập quán, mỗi giá trị văn hóa đều cần được gìn giữ bằng chính sự thực hành và trao truyền trong đời sống thường ngày. Đây cũng là nguồn tài nguyên quan trọng để Mường Ảng nghiên cứu, xây dựng những sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng.
Xã Mường Ảng được thành lập trên cơ sở sáp nhập thị trấn Mường Ảng, xã Ẳng Cang và xã Ẳng Nưa. Toàn xã có diện tích 86,87 km², gồm 23 thôn, bản với dân số 17.807 người thuộc 17 dân tộc. Sự đa dạng về thành phần dân cư tạo nên bức tranh văn hóa phong phú, với nhiều phong tục, tập quán, lễ hội, làn điệu dân ca, dân vũ và nghề thủ công truyền thống được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Nhận thức rõ vai trò của văn hóa đối với phát triển bền vững, cấp ủy, chính quyền xã Mường Ảng xác định xây dựng đời sống văn hóa cơ sở là nhiệm vụ quan trọng, gắn với thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030 đặt mục tiêu trên 80% người dân vùng cao được hưởng thụ, tham gia các hoạt động văn hóa; 100% cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp và trên 75% số bản, tổ dân phố đạt danh hiệu văn hóa; trên 85% hộ gia đình đạt danh hiệu Gia đình văn hóa.
Từ chủ trương đó, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao được duy trì tại các thôn, bản, tạo không gian để người dân gặp gỡ, giao lưu và thực hành những giá trị văn hóa truyền thống. Xã đã hỗ trợ loa kéo cho 10 đội văn nghệ, mỗi đội 4 triệu đồng/năm, góp phần tạo điều kiện để các hạt nhân văn nghệ tổ chức luyện tập, biểu diễn tại cơ sở.
Không chỉ duy trì các hoạt động tại cơ sở, Mường Ảng còn tích cực tham gia các sự kiện văn hóa, du lịch của tỉnh. Trong 9 tháng đầu năm 2026, địa phương tham gia Lễ hội Hoa Ban và đạt giải Nhất nội dung trưng bày, giới thiệu sản phẩm văn hóa, du lịch, không gian trải nghiệm văn hóa. Tại Liên hoan dân ca, dân vũ, dân nhạc và trình diễn trang phục truyền thống, các đội tham gia đạt 2 giải A, 1 giải B và 1 giải C. Đoàn thể thao xã tham gia Đại hội Thể dục thể thao tỉnh Điện Biên lần thứ XII năm 2026, giành 11 huy chương, gồm 2 huy chương Vàng, 2 huy chương Bạc và 7 huy chương Đồng.
Những kết quả trên cho thấy phong trào văn hóa, văn nghệ ở Mường Ảng đang từng bước đi vào nền nếp, tạo môi trường để người dân chủ động gìn giữ, phát huy bản sắc dân tộc. Đến nay, toàn xã có 17/23 thôn, bản đạt danh hiệu văn hóa và 3.554 hộ đạt danh hiệu Gia đình văn hóa.
*Hình thành sản phẩm du lịch từ những giá trị bản địa
Theo ông Tô Trọng Thiện, Tỉnh ủy viên, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Mường Ảng, xây dựng đời sống văn hóa không chỉ là hoạt động trong những dịp lễ, Tết mà cần hiện diện thường xuyên trong đời sống hằng ngày. Muốn phong trào phát triển bền vững phải phát huy vai trò chủ động của người dân, người có uy tín, trưởng bản và những hạt nhân văn nghệ, thể thao tại cơ sở. Thời gian tới, xã tiếp tục nâng cao chất lượng phong trào, đẩy mạnh xã hội hóa, hoàn thiện thiết chế văn hóa, đồng thời gắn bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa với phát triển kinh tế, xã hội.
Đây cũng là hướng đi quan trọng để Mường Ảng khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch từ những giá trị văn hóa bản địa. Bởi, sức hấp dẫn của du lịch cộng đồng không chỉ đến từ cảnh quan thiên nhiên mà còn nằm ở những trải nghiệm chân thực về đời sống, phong tục, tập quán và sinh hoạt văn hóa của người dân địa phương.
Trên cơ sở lợi thế sẵn có, xã Mường Ảng đang định hướng nghiên cứu xây dựng các điểm du lịch cộng đồng tại bản Mánh Đanh và bản Na Luông. Mỗi địa bàn có những điều kiện riêng để hình thành sản phẩm trải nghiệm. Trong đó, Nà Luông có thể gắn hoạt động trải nghiệm cà phê với tìm hiểu đời sống văn hóa cộng đồng; Mánh Đanh có lợi thế về không gian hồ, cảnh quan tự nhiên để nghiên cứu phát triển các hoạt động tham quan, trải nghiệm.
Nếu được nghiên cứu, tổ chức phù hợp, các giá trị văn hóa truyền thống có thể trở thành điểm nhấn trong hành trình khám phá Mường Ảng. Du khách không chỉ được tìm hiểu cảnh quan, thưởng thức sản phẩm địa phương mà còn có cơ hội giao lưu với người dân, nghe tiếng khèn Mông, tìm hiểu nghề chế tác nhạc cụ, thưởng thức dân ca, dân vũ và khám phá những nét sinh hoạt đặc trưng của đồng bào các dân tộc.
Để hình thành những sản phẩm như vậy, vai trò của các nghệ nhân và chủ thể văn hóa tại cộng đồng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Những người như nghệ nhân Ưu tú Hậu Phái Sếnh không chỉ lưu giữ tri thức dân gian mà còn có thể góp phần giới thiệu, diễn giải các giá trị văn hóa đến du khách. Khi người dân trực tiếp tham gia trình diễn, hướng dẫn trải nghiệm và giới thiệu phong tục, tập quán của dân tộc mình, hoạt động du lịch sẽ có thêm chiều sâu, đồng thời tạo cơ hội để cộng đồng hưởng lợi từ chính di sản đang gìn giữ.
Tuy nhiên, bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch cần được thực hiện thận trọng, tránh chạy theo nhu cầu trước mắt mà làm biến dạng những giá trị truyền thống. Việc xây dựng sản phẩm phải xuất phát từ bản sắc vốn có của từng cộng đồng, tôn trọng phong tục, tập quán và trao vai trò chủ thể cho người dân. Cùng với đó, cần quan tâm đào tạo kỹ năng làm du lịch, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, giữ gìn cảnh quan và xây dựng cách thức tổ chức hoạt động phù hợp với điều kiện thực tế.
Thực tế tại Mường Ảng cho thấy, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác bảo tồn và phát huy văn hóa vẫn còn không ít khó khăn. Kinh phí, cơ sở vật chất, trang thiết bị và nhân lực phục vụ hoạt động văn hóa ở cơ sở còn hạn chế; phong trào giữa các bản chưa đồng đều, việc huy động nguồn lực xã hội hóa chưa đáp ứng yêu cầu. Đặc biệt, việc truyền dạy những tri thức dân gian, kỹ năng chế tác và sử dụng nhạc cụ truyền thống cần được quan tâm thường xuyên hơn để tránh nguy cơ mai một.
Thời gian tới, xã Mường Ảng xác định tiếp tục củng cố phong trào văn hóa, văn nghệ ở cơ sở, phát huy vai trò của nghệ nhân, người có uy tín và các hạt nhân văn hóa trong cộng đồng. Đồng thời, địa phương nghiên cứu khai thác các giá trị văn hóa gắn với lợi thế cảnh quan, sản phẩm nông nghiệp và đời sống bản địa để từng bước hình thành những sản phẩm du lịch đặc trưng.
Từ những việc làm bền bỉ như của nghệ nhân Hậu Phái Sếnh đến các hoạt động văn hóa được duy trì ở từng thôn, bản, Mường Ảng đang từng bước tạo nền tảng để bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch. Khi văn hóa được gìn giữ trong đời sống cộng đồng, được thế hệ trẻ tiếp nhận và trở thành trải nghiệm có ý nghĩa đối với du khách, những giá trị truyền thống sẽ không chỉ được bảo vệ mà còn tiếp tục lan tỏa, đóng góp thiết thực vào sự phát triển bền vững của địa phương./.
