Từ việc duy trì các đội văn nghệ quần chúng, tổ chức truyền dạy nghệ thuật dân gian đến kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể, xã Sam Mứn, tỉnh Điện Biên đang từng bước triển khai các giải pháp bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc.
*Gìn giữ bản sắc văn hóa các dân tộc
Xã Sam Mứn được hình thành trên cơ sở sáp nhập các xã Pom Lót và Na Ư trước đây. Trên địa bàn có các dân tộc Kinh, Thái, Mông cùng sinh sống, mỗi dân tộc có những nét văn hóa riêng được thể hiện qua trang phục, tiếng nói, dân ca, dân vũ, ẩm thực và phong tục tập quán. Đây là những giá trị văn hóa góp phần tạo nên sự đa dạng trong đời sống cộng đồng, đồng thời là nguồn lực quan trọng để phát triển văn hóa, du lịch địa phương.
Nhận thức được vai trò của văn hóa đối với phát triển kinh tế - xã hội, thời gian qua, chính quyền xã Sam Mứn đã quan tâm đưa nhiệm vụ bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc vào chương trình, kế hoạch hoạt động hằng năm. Các hoạt động tuyên truyền, vận động nhân dân tham gia phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” được duy trì; việc giáo dục đạo đức, lối sống, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và bài trừ hủ tục lạc hậu được chú trọng.
Cùng với đó, xã thường xuyên tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ, thể thao vào dịp lễ, Tết, các sự kiện chính trị của địa phương; khuyến khích các thôn, bản duy trì những giá trị văn hóa truyền thống. Đến nay, tất cả các thôn, bản trên địa bàn đều có đội văn nghệ quần chúng. Đây là lực lượng nòng cốt trong tổ chức các hoạt động văn hóa tại cơ sở, góp phần duy trì phong trào văn nghệ và tạo điều kiện để người dân thực hành, giới thiệu những nét đẹp văn hóa của dân tộc mình.
Theo Phó Chủ tịch UBND xã Sam Mứn Lê Ngọc Hoàn, hiện xã có 16 nhà văn hóa, gồm 1 nhà văn hóa xã và 15 nhà văn hóa thôn, bản đều được sử dụng thường xuyên, phục vụ nhu cầu hội họp, sinh hoạt cộng đồng, tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ và thể thao. Thông qua các hoạt động tại nhà văn hóa, vai trò chủ thể của người dân trong bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống ngày càng được thể hiện rõ hơn. Một trong những nhiệm vụ được địa phương chú trọng là kiểm kê, nhận diện và bảo tồn các giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Năm 2024, xã đã thực hiện kiểm kê các loại hình di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc Kinh, Thái, Mông trên địa bàn. Kết quả kiểm kê là cơ sở để địa phương nhận diện những giá trị văn hóa tiêu biểu, đồng thời lựa chọn các nghệ nhân đủ điều kiện đề nghị phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.
Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác bảo tồn văn hóa tại Sam Mứn vẫn còn không ít khó khăn. Theo đánh giá của địa phương, đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa còn mỏng, phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ; những người am hiểu sâu về văn hóa truyền thống ngày càng ít. Đáng chú ý, một bộ phận giới trẻ chưa thực sự quan tâm đến các giá trị văn hóa của dân tộc, khiến nguy cơ mai một tiếng nói, chữ viết, trang phục và các loại hình nghệ thuật dân gian ngày càng hiện hữu. Nguồn lực đầu tư cho hoạt động văn hóa cũng còn hạn chế. Theo báo cáo của UBND xã, mỗi năm địa phương được cấp 50 triệu đồng phục vụ các hoạt động văn hóa, thể thao và tuyên truyền. Trong đó, 20 triệu đồng dành cho hoạt động thể thao, 20 triệu đồng tổ chức hoạt động văn hóa, văn nghệ và 10 triệu đồng phục vụ công tác tuyên truyền. Mỗi đội văn nghệ thôn, bản được hỗ trợ 4 triệu đồng để duy trì hoạt động và tham gia các chương trình giao lưu.
Với yêu cầu tổ chức các hoạt động thường xuyên, duy trì đội văn nghệ và bảo tồn nhiều loại hình văn hóa của các dân tộc, mức kinh phí trên vẫn chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Một số thiết chế văn hóa chưa được đầu tư đồng bộ; điều kiện giao thông tại một số thôn, bản còn khó khăn, ảnh hưởng đến việc tổ chức hoạt động và tuyên truyền, vận động người dân tham gia.
*Tạo sức sống mới cho văn hóa trong giai đoạn 2025-2030
Trước thực trạng trên, ông Lê Ngọc Hoàn, Phó Chủ tịch UBND xã Sam Mứn cho biết, trong giai đoạn 2025-2030, địa phương xác định tiếp tục nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về văn hóa, bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống gắn với xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát triển du lịch cộng đồng bền vững. Đây cũng là những nội dung được địa phương đề xuất triển khai trong giai đoạn I của Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035.
Theo mục tiêu đề ra, xã phấn đấu có từ 90-95% cán bộ, công chức, viên chức làm công tác quản lý văn hóa được đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ ít nhất 2 lần/năm. Tối thiểu 70-80% dữ liệu về di sản văn hóa, thiết chế văn hóa được số hóa và cập nhật vào hệ thống quản lý chung; 100% báo cáo định kỳ, đột xuất về thực hiện chương trình được thực hiện trên nền tảng số. Địa phương cũng đặt mục tiêu ít nhất 80% nhà văn hóa xã và nhà văn hóa thôn, bản tổ chức hoạt động văn hóa thường xuyên.
Để thực hiện các mục tiêu này, xã đề xuất tập trung vào những nhiệm vụ trọng tâm như giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa và tinh thần tự hào dân tộc; nâng cao chất lượng hoạt động của các thiết chế văn hóa; bảo vệ di tích, khuyến khích nghệ nhân truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể; phục dựng, phát huy các loại hình nghệ thuật dân gian và phát hiện, bồi dưỡng tài năng trẻ trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật.
Địa phương cũng định hướng đổi mới mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm thủ công mỹ nghệ mang bản sắc các dân tộc; khuyến khích nghệ nhân, người làm nghề truyền thống tiếp cận khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong sản xuất, kinh doanh. Việc khai thác nền tảng số, mạng xã hội để giới thiệu các sản phẩm, hoạt động văn hóa, nghệ thuật được xác định là một trong những giải pháp nhằm mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, nhất là giới trẻ.
Cùng với việc bố trí nguồn lực, xã kiến nghị tăng cường phối hợp giữa các ngành, các cấp; lồng ghép nhiệm vụ, kinh phí của Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa với các chương trình xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Việc phân định rõ nội dung, đối tượng và nguồn vốn của từng chương trình sẽ góp phần hạn chế đầu tư trùng lặp, nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách
Đặc biệt, địa phương xác định cần phát huy vai trò của cộng đồng, già làng, trưởng bản, người có uy tín và các nghệ nhân trong tổ chức hoạt động bảo tồn văn hóa. Đây là lực lượng trực tiếp nắm giữ tri thức dân gian, phong tục, tập quán và có khả năng truyền dạy những giá trị truyền thống trong đời sống cộng đồng.
Từ thực tiễn tại Sam Mứn cho thấy, bảo tồn văn hóa không chỉ dừng lại ở việc tổ chức các hoạt động văn nghệ theo dịp hay duy trì phong trào tại cơ sở, mà cần tạo điều kiện để các giá trị truyền thống được thực hành thường xuyên, trao truyền giữa các thế hệ và trở thành một phần trong đời sống hiện đại. Việc triển khai hiệu quả Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035 sẽ góp phần tháo gỡ những khó khăn về nguồn lực, nhân lực, đồng thời tạo thêm điều kiện để cộng đồng các dân tộc xã Sam Mứn chủ động gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của mình trong thời đại mới./.
