Không chỉ có giá trị sử dụng, nhà trình tường còn phản ánh kinh nghiệm lao động, khả năng thích ứng với thiên nhiên và tập quán sinh hoạt của đồng bào Hà Nhì, tạo nên diện mạo riêng của các bản làng nơi cực Tây Điện Biên.
Không chỉ có giá trị sử dụng, nhà trình tường còn phản ánh kinh nghiệm lao động, khả năng thích ứng với thiên nhiên và tập quán sinh hoạt của đồng bào Hà Nhì. Qua nhiều thế hệ, những ngôi nhà đất đã trở thành một nét kiến trúc đặc trưng, góp phần tạo nên diện mạo riêng của các bản làng nơi cực Tây Điện Biên.
Giữa những đổi thay trong đời sống ở xã Sín Thầu, tỉnh Điện Biên, nhiều ngôi nhà trình tường truyền thống của đồng bào Hà Nhì dần được thay thế bằng nhà gỗ, nhà xây hiện đại. Trước nguy cơ mai một kiến trúc đặc trưng của dân tộc mình, ông Lỳ Xuyến Phù, 70 tuổi, ở bản Tả Kố Khừ đã phục dựng ngôi nhà trình tường để lưu giữ nét văn hóa truyền thống, đồng thời giới thiệu với du khách khi đến với vùng cực Tây của Tổ quốc.
*Kiến trúc thích ứng với núi rừng
Ở tuổi 70, ông Lỳ Xuyến Phù vẫn nhớ rõ cách làm nhà trình tường của người Hà Nhì từ nhiều thập kỷ trước. Theo ông, đây là kiểu nhà truyền thống được cha ông sáng tạo để thích ứng với điều kiện khí hậu khắc nghiệt ở vùng núi cao. Vật liệu chủ yếu là đất tại chỗ, nhưng để có một ngôi nhà chắc chắn, người làm phải có kinh nghiệm và thực hiện nhiều công đoạn công phu. Vật liệu được dùng bằng đất được lựa chọn kỹ, đưa vào khuôn rồi dùng chày nện chặt từng lớp. Công đoạn làm đất đòi hỏi sức lực, sự kiên trì và phải có nhiều người phối hợp. Với những người thạo nghề, quá trình trình tường một ngôi nhà có thể kéo dài khoảng 14-15 ngày. Tường nhà thường dày từ 40-50 cm, tạo thành kết cấu vững chắc, có khả năng chống chọi với thời tiết khắc nghiệt.
Ngôi nhà trình tường truyền thống của người Hà Nhì thường có chiều dài khoảng 12 m, rộng 7 m, được chia thành 4 gian phục vụ sinh hoạt của gia đình. Không gian bên trong được bố trí phù hợp với tập quán sinh hoạt, trong đó bếp lửa giữ vị trí quan trọng, vừa phục vụ nấu nướng, vừa là nơi các thành viên quây quần sau một ngày lao động.
Theo ông Phù, ưu điểm lớn của nhà trình tường là khả năng giữ nhiệt mùa đông, tường đất dày giúp căn nhà ấm hơn; mùa hè, không gian bên trong vẫn mát mẻ. Đây là cách làm nhà phù hợp với điều kiện tự nhiên, giúp người Hà Nhì có không gian sinh hoạt thuận lợi mà không cần sử dụng nhiều vật liệu xây dựng hiện đại.“Nhà trình tường mùa đông thì ấm, mùa hè thì mát. Ở trong nhà rất dễ chịu, không cần dùng quạt nhiều mà vẫn thoáng mát”, ông Phù chia sẻ.
Không chỉ có giá trị sử dụng, nhà trình tường còn phản ánh kinh nghiệm lao động, khả năng thích ứng với thiên nhiên và tập quán sinh hoạt của đồng bào Hà Nhì. Qua nhiều thế hệ, những ngôi nhà đất đã trở thành một nét kiến trúc đặc trưng, góp phần tạo nên diện mạo riêng của các bản làng nơi cực Tây Điện Biên.
*Phục dựng nếp nhà xưa
Cùng với sự phát triển kinh tế và nhu cầu cải thiện điều kiện sống, những năm gần đây, nhiều hộ dân người Hà Nhì ở Sín Thầu đã chuyển sang xây dựng nhà gỗ, nhà xây kiên cố. Những ngôi nhà mới có diện tích rộng hơn, tiện nghi hơn, phù hợp với nhu cầu sinh hoạt hiện nay. Tuy nhiên, quá trình thay đổi kiến trúc cũng khiến số lượng nhà trình tường truyền thống ngày càng giảm.
Cùng với sự phát triển kinh tế và nhu cầu cải thiện điều kiện sống, những năm gần đây, nhiều hộ dân người Hà Nhì ở Sín Thầu đã chuyển sang xây dựng nhà gỗ, nhà xây kiên cố. Những ngôi nhà mới có diện tích rộng hơn, tiện nghi hơn, phù hợp với nhu cầu sinh hoạt hiện nay. Tuy nhiên, quá trình thay đổi kiến trúc cũng khiến số lượng nhà trình tường truyền thống ngày càng giảm.
Tại bản Tả Kố Khừ, những ngôi nhà trình tường từng gắn bó với đời sống của nhiều thế hệ nay không còn nhiều. Những bức tường đất, mái nhà và không gian sinh hoạt truyền thống dần nhường chỗ cho các kiểu nhà mới. Điều này khiến ông Phù không khỏi trăn trở. Ông cho rằng, nhà trình tường không đơn thuần là nơi ở mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa, kinh nghiệm sống và ký ức của cộng đồng. Nếu những ngôi nhà truyền thống biến mất, nhiều nét sinh hoạt gắn với không gian ấy cũng có nguy cơ mai một. “Mất dân tộc là mất tất cả, mất bản sắc là mất tất cả”, ông Phù chia sẻ.
Từ suy nghĩ đó, ông quyết định phục dựng một ngôi nhà trình tường ngay tại gia đình. Công trình được thực hiện bằng cách tận dụng nguồn đất tại chỗ và sức lao động của các thành viên trong gia đình. Thay vì sử dụng vật liệu xây dựng hiện đại, ông kiên trì thực hiện các công đoạn theo phương pháp truyền thống mà mình đã học hỏi từ những người đi trước.
Việc dựng lại ngôi nhà không chỉ xuất phát từ mong muốn có thêm không gian sinh hoạt mà quan trọng hơn là giữ lại một kiểu kiến trúc đang dần vắng bóng trong các bản làng người Hà Nhì. Sau khi hoàn thành, ngôi nhà trở thành nơi ông giới thiệu với con cháu và khách đến thăm về cách làm nhà, cách bố trí không gian sinh hoạt của người Hà Nhì trước đây. Một số du khách từ các tỉnh, thành phố, trong đó có Thành phố Hồ Chí Minh, khi đến Sín Thầu đã tìm đến tham quan và xin được nghỉ lại để trải nghiệm không gian nhà truyền thống.
Theo ông Phù, sự quan tâm của du khách là niềm vui, đồng thời giúp ông có thêm động lực duy trì ngôi nhà. Qua những câu chuyện, cách giới thiệu trực tiếp của gia chủ, khách tham quan có thể hiểu hơn về kiến trúc, phong tục và đời sống của đồng bào Hà Nhì.
*Gắn bảo tồn với phát triển du lịch
Không chỉ là trăn trở của riêng ông Lỳ Xuyến Phù, việc bảo tồn kiến trúc nhà trình tường cũng là vấn đề được cấp ủy, chính quyền xã Sín Thầu quan tâm. Theo ông Nguyễn Văn Thắng, Chủ tịch UBND xã Sín Thầu, trước đây, do điều kiện kinh tế và nhu cầu thay đổi không gian sống, nhiều hộ đồng bào Hà Nhì đã phá bỏ nhà trình tường để xây dựng nhà gỗ, nhà xây hiện đại. Việc thay đổi này góp phần cải thiện điều kiện sinh hoạt của người dân, nhưng cũng khiến kiến trúc truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Trong khi đó, nhà trình tường là một nét văn hóa đặc trưng, thể hiện kinh nghiệm của người Hà Nhì trong lựa chọn vật liệu, xây dựng nhà ở và thích ứng với điều kiện tự nhiên vùng núi cao.
Ông Nguyễn Văn Thắng cho biết, địa phương đang định hướng tuyên truyền, vận động người dân nâng cao ý thức bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống; khuyến khích những gia đình còn giữ nhà trình tường tiếp tục bảo vệ, hạn chế phá bỏ các công trình có giá trị. Đồng thời, xã khuyến khích các hộ gia đình, người am hiểu kỹ thuật xây dựng truyền thống như ông Lỳ Xuyến Phù phục dựng nhà trình tường, gắn với hoạt động đón khách du lịch trải nghiệm. Những ngôi nhà được phục dựng không chỉ phục vụ giới thiệu văn hóa mà còn có thể trở thành điểm trải nghiệm trong các hoạt động du lịch cộng đồng. Qua đó, người dân có thêm cơ hội khai thác giá trị văn hóa bản địa để tạo thu nhập.
Tuy nhiên, để hướng đi này phát huy hiệu quả, việc bảo tồn cần được thực hiện phù hợp với điều kiện sinh hoạt của từng gia đình. Cùng với vận động người dân giữ gìn những ngôi nhà còn lại, địa phương cần quan tâm hỗ trợ giới thiệu, quảng bá các giá trị kiến trúc truyền thống, tạo điều kiện để người dân tham gia phát triển du lịch mà không làm mất đi nét nguyên bản của không gian văn hóa Hà Nhì.
Trên vùng đất cực Tây của Tổ quốc, ngôi nhà trình tường của ông Lỳ Xuyến Phù đang góp thêm một địa chỉ để giới thiệu đến với người dân và du khách tìm hiểu về văn hóa Hà Nhì. Quan trọng hơn, đây còn là cách để người dân gìn giữ nếp nhà xưa, góp phần trao truyền những giá trị truyền thống của dân tộc mình cho các thế hệ mai sau./.
