Trong xu hướng phát triển nông nghiệp xanh, hữu cơ và nâng giá trị trên từng đơn vị diện tích, những cánh đồng lúa hữu cơ Hội An ở thành phố Đà Nẵng đang cho thấy một hướng đi mới: Không chỉ làm ra hạt gạo sạch mà từng bước hình thành chuỗi giá trị gắn sản xuất với chế biến, ẩm thực và du lịch, qua đó mở thêm sinh kế và tăng lợi ích cho người nông dân.
*Từ thay đổi tập quán đến thay đổi giá trị của cánh đồng
Bốn năm tham gia canh tác hữu cơ, ông Huỳnh Kim Bình, người dân thôn Kim Bồng, phường Hội An vẫn nhớ rõ sự khác biệt giữa cách làm trước đây và hiện nay. Theo ông, làm hữu cơ thực chất là quay lại nhiều phương thức quen thuộc của cha ông như dùng phân chuồng, phân xanh, giảm hóa chất để đất có thời gian phục hồi. Gia đình ông duy trì hai sào ruộng theo hướng này, không chỉ vì sản phẩm làm ra mà còn bởi mong muốn có nguồn thực phẩm an toàn hơn cho gia đình.
Nhưng thay đổi một tập quán sản xuất đã tồn tại nhiều năm không dễ. Anh Bùi Quân, nhân viên kỹ thuật đồng hành với vùng lúa hữu cơ cho biết, thời gian đầu nhiều hộ vẫn quen sử dụng thuốc cỏ, thuốc trừ sâu và phân hóa học. Nhóm kỹ thuật không vận động cả vùng chuyển đổi cùng lúc mà bắt đầu với bốn hộ tiên phong, hướng dẫn điều tiết nước trên ruộng để hạn chế cỏ dại, sử dụng phân hữu cơ, theo dõi sâu bệnh và đồng hành cùng nông dân suốt mùa vụ.
Khi những hộ đầu tiên có kết quả, các hộ xung quanh mới dần tin và tham gia. Từ bốn hộ, mô hình mở rộng lên 10 hộ rồi lan ra toàn vùng. Theo anh Bùi Quân, một thay đổi dễ nhận thấy là tôm, cá, ốc dần xuất hiện trở lại khi lượng hóa chất trên đồng ruộng giảm xuống. Với người nông dân, những dấu hiệu đó đôi khi thuyết phục hơn nhiều con số kỹ thuật.
Theo Giám đốc Hợp tác xã Lúa di sản Hội An Nguyễn Văn Nhân, mô hình canh tác hữu cơ sinh thái được triển khai từ năm 2021, hiện liên kết khoảng 5 ha lúa tại 3 vùng trồng với 68 hộ nông dân tham gia. Năng suất bình quân khoảng 350 kg trên một sào 500 m² mỗi vụ, tùy điều kiện thời tiết và mùa vụ.
Điều anh Nguyễn Văn Nhân quan tâm không chỉ là sản lượng. Sau hơn 5 năm, hợp tác xã đang cố gắng xây dựng một hệ sinh thái quanh hạt gạo, từ sản xuất, sơ chế đến chế biến và kết nối với dịch vụ du lịch. Mỗi khâu được mở thêm đồng nghĩa người nông dân có thêm một cơ hội tham gia vào chuỗi giá trị.
Quá trình chuyển đổi này cũng có sự đồng hành của chính quyền. Anh Nguyễn Văn Nhân cho biết, trong những năm đầu, chính quyền Hội An trước đây cùng các địa phương Cẩm Kim, Cẩm Thanh đã phối hợp vận động nông dân, hỗ trợ những điều kiện cần thiết để mô hình có thể duy trì. Theo anh, nếu chỉ có hợp tác xã và đội kỹ thuật, việc thuyết phục người dân thay đổi cách canh tác sẽ khó hơn nhiều.
Ở phạm vi rộng hơn, Đà Nẵng đã đưa phát triển nông nghiệp hữu cơ vào một chương trình có mục tiêu và lộ trình cụ thể cho giai đoạn 2026-2030. Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng Vũ Thị Bích Hậu, vấn đề hiện nay không phải chỉ tạo thêm một vài mô hình hữu cơ mà phải giải quyết đồng thời đầu vào kỹ thuật, quy mô sản xuất, chứng nhận, tổ chức liên kết và đặc biệt là thị trường tiêu thụ.
Từ góc nhìn quản lý, bà Vũ Thị Bích Hậu cho rằng Đà Nẵng có một lợi thế đáng kể: Sản xuất nông nghiệp nằm bên cạnh thị trường đô thị và một ngành du lịch phát triển. Nếu kết nối được các mắt xích, nông sản hữu cơ có thể đi vào hệ thống nhà hàng, khách sạn, bếp ăn và các sản phẩm trải nghiệm; trong khi cánh đồng, nhà vườn hay làng rau cũng có thể tạo thêm giá trị từ chính hoạt động du lịch. Khi đó, hiệu quả của mô hình không chỉ tính bằng số hecta được chuyển đổi mà bằng khả năng đứng vững trên thị trường và thu nhập thực tế của người sản xuất.
Cách tiếp cận này phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 16/6/2022 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, trong đó nông dân được xác định là chủ thể, còn phát triển nông nghiệp phải gắn với tổ chức sản xuất, khoa học - công nghệ, chế biến, thị trường và nâng cao đời sống người dân. Với những mô hình như lúa hữu cơ Hội An, điều đó có nghĩa việc chuyển đổi chỉ bền vững khi nông dân nhìn thấy giá trị kinh tế bên cạnh lợi ích môi trường.
* Điểm giao giữa nông nghiệp và du lịch xanh
Một trong những bài toán rõ nhất với mô hình hiện nay là đầu ra. Giám đốc Hợp tác xã Nguyễn Văn Nhân cho biết, lượng lúa sản xuất chưa đủ cho nhu cầu khi hợp tác xã vừa cung cấp gạo cho nhà hàng, khách sạn, người tiêu dùng vừa muốn mở rộng sang chế biến sâu.
Từ hạt gạo, hợp tác xã đang hướng tới các sản phẩm như bánh tráng, mì và những món gắn với ẩm thực địa phương. Mục tiêu không phải chỉ bán thêm một loại sản phẩm mà kể được một hành trình trọn vẹn từ cánh đồng đến bàn ăn, qua đó giữ lại nhiều giá trị hơn tại địa phương.
Sự chuyển đổi này có thể nhìn thấy rất rõ ở hộ bà Nguyễn Thị Tứ tại phường Hội An. Từ gạo hữu cơ, bà làm bánh đập, bánh ướt, mì lá, bánh bèo phục vụ khách. Du khách đến nhà không chỉ ngồi ăn mà còn có thể xem hoặc trực tiếp tham gia các công đoạn từ xay gạo, làm bột đến tráng bánh rồi thưởng thức thành phẩm.
Một hộ nông dân vì thế không còn chỉ bán lúa sau vụ thu hoạch. Giá trị của hạt gạo được kéo dài qua chế biến, ẩm thực và trải nghiệm. Mỗi công đoạn tạo thêm một cơ hội để giá trị ở lại với người dân.
Theo anh Nguyễn Văn Nhân, hợp tác xã đang tính toán mở rộng vùng canh tác lên khoảng 10 đến 20 ha tại các khu vực Hội An nhưng không chủ trương dồn toàn bộ diện tích về một nơi. Mỗi vùng có cảnh quan, cộng đồng và nét văn hóa riêng, vì vậy vùng sản xuất cũng có thể trở thành nền tảng cho những sản phẩm trải nghiệm khác nhau.
Điểm quan trọng hơn là người nông dân không chỉ xuất hiện trong tour với vai trò “minh họa”. Ở một số nơi, chính những hộ đang làm lúa cùng hợp tác xã tham gia xây dựng trải nghiệm, chia sẻ kỹ thuật, món ăn và câu chuyện đời sống. Nông dân trở thành một phần của sản phẩm chứ không đứng ngoài chuỗi du lịch.
Ở phía doanh nghiệp, Giám đốc Sản phẩm và Dự án của Emic Travel Nguyễn Thị Thanh Thủy cho rằng, nông nghiệp xanh chỉ trở thành sản phẩm du lịch có giá trị khi du khách hiểu được thứ họ đang ăn đến từ đâu và ai làm ra nó. Vì vậy, doanh nghiệp không chỉ lựa chọn nông sản sạch cho bữa ăn mà còn kết nối câu chuyện về cánh đồng, người trồng và quá trình sản xuất vào hành trình trải nghiệm.
Theo bà Nguyễn Thị Thanh Thủy, chính sự tham gia của cộng đồng mới giúp sản phẩm có tính chân thực. Một mình doanh nghiệp lữ hành không thể tạo ra du lịch xanh nếu người dân chỉ đứng bên ngoài hoặc được thuê để “diễn” một hoạt động cho khách xem.
Đây cũng là điểm giao giữa nông nghiệp và du lịch trong chính sách phát triển hiện nay. Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 22/8/2026 xác định du lịch là ngành kinh tế tổng hợp có khả năng tạo động lực cho nông nghiệp, thương mại, dịch vụ và các ngành khác; đồng thời yêu cầu chuyển từ tăng trưởng theo số lượng sang chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng cao.
Với một vùng đất như Hội An, sự kết nối này khá rõ: Cánh đồng tạo ra nông sản; nông sản đi vào món ăn; món ăn cùng đời sống cộng đồng trở thành trải nghiệm; còn du lịch tạo thêm thị trường và nguồn thu để người dân tiếp tục duy trì sản xuất. Tuy nhiên, việc đưa nông nghiệp vào du lịch cũng không có nghĩa mọi cánh đồng đều trở thành điểm tham quan. Muốn nhân rộng, các mô hình vẫn phải giải quyết những vấn đề căn bản như quy trình canh tác phải ổn định, chất lượng sản phẩm được kiểm soát, đầu ra đủ bền vững và người nông dân thực sự được hưởng lợi.
Đó cũng là tinh thần mà ngành nông nghiệp Đà Nẵng đang theo đuổi, phát triển hữu cơ không theo phong trào, không lấy diện tích làm thước đo duy nhất. Thành phố đang hướng tới hình thành các vùng sản xuất có điều kiện phù hợp, tổ chức lại chuỗi, gắn truy xuất nguồn gốc, thị trường tiêu thụ và từng bước tạo thương hiệu cho nông sản hữu cơ địa phương.
Nhìn từ những cánh đồng Hội An, chuyển đổi hữu cơ vì thế không chỉ là câu chuyện giảm thuốc hóa học hay làm ra một hạt gạo sạch. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng tổ chức lại sinh kế trong đó, người nông dân vừa sản xuất vừa có thể tham gia chế biến, ẩm thực, trải nghiệm; còn cánh đồng đồng thời tạo ra nông sản, cảnh quan và những câu chuyện văn hóa địa phương.
Khi hạt gạo có thể đi từ đồng ruộng đến nhà hàng, món ăn truyền thống và hành trình của du khách; khi người nông dân không chỉ bán sản phẩm mà còn được chia sẻ giá trị từ chính tri thức và đời sống của mình, một cánh đồng sẽ có nhiều cách tạo thu nhập hơn. Và khi đó, thước đo của nông nghiệp hữu cơ không chỉ là thêm bao nhiêu hecta được chuyển đổi mà là người dân có sống tốt hơn trên mảnh ruộng của mình, đất có khỏe hơn và phần giá trị tạo ra có được giữ lại nhiều hơn cho cộng đồng hay không./.
