Đối với rơm rạ sau thu hoạch lúa, người dân có thể lựa chọn các phương pháp thu gom, ủ phân hữu cơ hoặc xử lý bằng chế phẩm sinh học phù hợp với điều kiện sản xuất.
Bước vào thời điểm chất lượng không khí có nguy cơ suy giảm trong những tháng cuối năm, Hà Nội chú trọng kiểm soát hoạt động đốt rơm rạ, phụ phẩm nông nghiệp và rác thải ngoài trời. Cùng với các giải pháp giảm phát thải từ giao thông, xây dựng, việc thay đổi thói quen xử lý phụ phẩm sau thu hoạch được xem là một trong những hướng đi nhằm hạn chế khói bụi, bảo vệ môi trường và sức khỏe người dân.
Hạn chế khói bụi từ đồng ruộng
Sau mỗi vụ thu hoạch, lượng rơm rạ và phụ phẩm cây trồng phát sinh tại các vùng sản xuất nông nghiệp cần được thu gom, xử lý phù hợp. Việc đốt bỏ ngay trên đồng ruộng tuy thuận tiện trong khâu dọn ruộng nhưng tạo ra khói, bụi và các chất ô nhiễm, ảnh hưởng đến môi trường xung quanh.
Đối với Hà Nội, vấn đề này càng đáng quan tâm khi nhiều vùng sản xuất nông nghiệp nằm gần khu dân cư, tuyến giao thông và các khu vực đô thị. Trong điều kiện thời tiết bất lợi, khói bụi từ hoạt động đốt ngoài trời có thể tích tụ, làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm không khí.
Theo thông tin Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội công bố đầu tháng 10/2026, từ ngày 1/1 đến 29/9/2026, tỷ lệ ngày có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình đạt 74,42%; nồng độ bụi mịn PM2.5 trung bình ngày trong kỳ thống kê ở mức 37,89 µg/m³.
Các số liệu này phản ánh tình hình chất lượng không khí trong giai đoạn thống kê, không phải mức ô nhiễm của riêng tháng 10. Tuy nhiên, khi bước vào những tháng cuối năm, điều kiện khí tượng có thể làm giảm khả năng khuếch tán chất ô nhiễm, khiến nguy cơ xuất hiện các đợt ô nhiễm tăng lên.
Theo định hướng quản lý môi trường của thành phố, ba nhóm nguồn phát thải cần tập trung kiểm soát gồm giao thông, hoạt động xây dựng và đốt ngoài trời không được kiểm soát. Trong đó, việc hạn chế đốt rơm rạ, phụ phẩm cây trồng và rác thải có ý nghĩa thiết thực đối với các địa phương ngoại thành.
Không chỉ gây khói bụi, việc đốt phụ phẩm ngay trên đồng ruộng còn làm mất đi nguồn nguyên liệu có thể tận dụng phục vụ sản xuất. Rơm rạ và một số phụ phẩm cây trồng có thể được thu gom, xử lý để làm phân hữu cơ, nguyên liệu trồng nấm hoặc phục vụ các hoạt động sản xuất khác khi đáp ứng điều kiện kỹ thuật.
Vì vậy, thay đổi phương thức xử lý phụ phẩm sau thu hoạch không chỉ góp phần hạn chế ô nhiễm mà còn gắn với định hướng phát triển nông nghiệp xanh, tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên.
Tận dụng phụ phẩm thay vì đốt bỏ
Trong sản xuất nông nghiệp, phụ phẩm cây trồng không nhất thiết phải trở thành chất thải. Nếu được thu gom và xử lý đúng cách, nhiều loại phụ phẩm có thể tiếp tục được sử dụng, góp phần giảm lượng chất thải phát sinh và bổ sung nguồn nguyên liệu cho sản xuất.
Đối với rơm rạ sau thu hoạch lúa, người dân có thể lựa chọn các phương pháp thu gom, ủ phân hữu cơ hoặc xử lý bằng chế phẩm sinh học phù hợp với điều kiện sản xuất. Việc sử dụng phụ phẩm làm nguyên liệu trồng nấm cũng là một hướng tận dụng đã được áp dụng trong nông nghiệp.
Tuy nhiên, mỗi phương pháp xử lý đều có yêu cầu kỹ thuật riêng. Việc đưa rơm rạ trở lại đồng ruộng cần bảo đảm thời gian phân hủy và điều kiện canh tác, tránh ảnh hưởng đến cây trồng ở vụ tiếp theo. Đối với nguyên liệu trồng nấm, yêu cầu về chất lượng, độ ẩm và xử lý nguyên liệu phải được thực hiện phù hợp.
Vì vậy, hoạt động hướng dẫn kỹ thuật có vai trò quan trọng trong việc giúp nông dân lựa chọn phương án xử lý phụ phẩm hiệu quả. Thay vì chỉ vận động không đốt rơm rạ, cần tạo điều kiện để người sản xuất tiếp cận những phương pháp thay thế phù hợp với điều kiện đất đai, mùa vụ và khả năng đầu tư.
Trong đó, hệ thống khuyến nông có thể phát huy vai trò chuyển giao kỹ thuật xử lý phụ phẩm, hướng dẫn sử dụng chế phẩm sinh học, sản xuất phân hữu cơ và xây dựng các mô hình tận dụng phụ phẩm gắn với nhu cầu thực tế.
Đối với những vùng sản xuất tập trung, việc tổ chức thu gom phụ phẩm theo nhóm hộ hoặc thông qua hợp tác xã cũng là hướng cần được quan tâm. Khi có sự phối hợp trong thu gom, vận chuyển và xử lý, người dân sẽ thuận lợi hơn so với việc từng hộ tự thực hiện trên diện tích nhỏ lẻ.
Bên cạnh lợi ích môi trường, việc tận dụng phụ phẩm còn có thể góp phần giảm chi phí đầu vào nếu sản phẩm sau xử lý đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và được sử dụng phù hợp. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế cần được đánh giá cụ thể, không thể mặc nhiên coi mọi phương pháp xử lý đều tiết kiệm chi phí hơn đốt bỏ.
Kiểm soát từ cơ sở, gắn với sản xuất nông nghiệp xanh
Hạn chế đốt phụ phẩm nông nghiệp và rác thải ngoài trời đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, chính quyền địa phương và người dân. Trong đó, công tác tuyên truyền, hướng dẫn kỹ thuật cần đi đôi với kiểm tra, giám sát và tổ chức thu gom, xử lý chất thải.
Đối với các địa phương có diện tích sản xuất lúa lớn, thời điểm sau thu hoạch là giai đoạn cần chú trọng vận động người dân không đốt rơm rạ trên đồng ruộng. Việc hướng dẫn thu gom, xử lý phụ phẩm phù hợp với kế hoạch sản xuất vụ tiếp theo sẽ giúp hạn chế phát sinh khói bụi.
Cùng với đó, công tác quản lý rác thải tại khu vực nông thôn cần được quan tâm, nhất là việc thu gom chất thải sinh hoạt, bao bì vật tư nông nghiệp và các loại chất thải khác. Không đốt rác ngoài trời là một trong những biện pháp thiết thực để hạn chế phát thải tại nguồn.
Theo định hướng của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, thành phố tiếp tục tăng cường kiểm soát các nguồn phát thải từ giao thông, xây dựng và hoạt động đốt ngoài trời, đồng thời đẩy mạnh quan trắc, theo dõi diễn biến chất lượng không khí.
Việc kiểm soát ô nhiễm cũng cần có sự phối hợp liên vùng bởi chất ô nhiễm có thể phát tán theo điều kiện khí tượng, không giới hạn trong phạm vi một địa phương. Do đó, các giải pháp giảm phát thải tại nguồn cần được triển khai đồng bộ, thường xuyên.
Đối với sản xuất nông nghiệp, giảm đốt phụ phẩm còn phù hợp với mục tiêu phát triển nông nghiệp sinh thái, tuần hoàn mà Hà Nội đang hướng tới. Khi phụ phẩm được thu gom, xử lý và tận dụng hợp lý, hoạt động sản xuất có thể giảm tác động đến môi trường, đồng thời khai thác tốt hơn nguồn tài nguyên sẵn có.
Trong bối cảnh chất lượng không khí có nguy cơ suy giảm vào những tháng cuối năm, việc hạn chế đốt rơm rạ, phụ phẩm cây trồng và rác thải ngoài trời là một trong những giải pháp cần được quan tâm tại khu vực nông thôn. Hiệu quả lâu dài không chỉ phụ thuộc vào công tác kiểm tra mà còn ở việc tạo điều kiện để người nông dân có phương pháp xử lý thay thế, phù hợp với thực tế sản xuất.
Từ những việc làm cụ thể sau mỗi vụ thu hoạch, việc thay đổi thói quen xử lý phụ phẩm có thể góp phần giảm khói bụi, bảo vệ môi trường sống và thúc đẩy sản xuất nông nghiệp theo hướng xanh, bền vững./.
