Với người Hà Nhì, Khù Sự Chà là một trong những ngày Tết quan trọng nhất trong năm.
Khi những cánh đồng lúa đã thu hoạch xong, sắc hoa dã quỳ nhuộm vàng các triền núi, đồng bào Hà Nhì ở vùng cực Tây tỉnh Điện Biên lại rộn ràng chuẩn bị đón Tết cổ truyền Khù Sự Chà. Đây không chỉ là dịp đánh dấu một năm mới, mà còn là thời điểm để các gia đình sum họp, con cháu tri ân tổ tiên và cộng đồng cùng gìn giữ những phong tục được trao truyền qua nhiều thế hệ.
*Sum vầy trong ngày Tết cổ truyền
Những ngày cuối năm, trên các bản làng người Hà Nhì ở xã Sín Thầu, không khí chuẩn bị đón Tết Khù Sự Chà trở nên nhộn nhịp. Các gia đình dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị lương thực, thực phẩm, sửa soạn trang phục truyền thống và những lễ vật cần thiết cho ngày Tết. Sau một năm lao động trên nương, đây là khoảng thời gian mọi người tạm gác công việc để trở về bên gia đình, cùng chuẩn bị đón năm mới. Với người Hà Nhì, Khù Sự Chà là một trong những ngày Tết quan trọng nhất trong năm. Tết thường được tổ chức vào tháng 12 dương lịch, khi mùa màng đã thu hoạch xong. Ngày bắt đầu Tết được xác định theo lịch truyền thống của dân tộc, gắn với ngày Thìn hoặc ngày Dần tùy từng nhóm Hà Nhì.
Tại Điện Biên, cộng đồng người Hà Nhì có hai nhóm chính là Hà Nhì Lạ Mí và Hà Nhì Cồ Chồ. Người Hà Nhì Lạ Mí chủ yếu sinh sống ở các bản thuộc xã Sín Thầu, trong khi nhóm Hà Nhì Cồ Chồ tập trung đông tại địa bàn xã Mường Nhé. Cùng chung phong tục đón năm mới nhưng mỗi nhóm vẫn lưu giữ một số nét sinh hoạt, nghi lễ riêng.
Tết Khù Sự Chà thường kéo dài trong ba ngày. Đây là dịp để những người con đi làm ăn xa trở về quê hương, đoàn tụ với gia đình. Những ngôi nhà trong bản trở nên đông vui hơn khi con cháu, anh em, họ hàng gặp mặt, thăm hỏi và cùng nhau chuẩn bị mâm cỗ ngày Tết.
Trong quan niệm của người Hà Nhì, Tết không chỉ là thời khắc chuyển giao năm cũ và năm mới mà còn là dịp thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên, các bậc sinh thành và trời đất đã phù hộ cho gia đình có sức khỏe, mùa màng thuận lợi, cuộc sống bình yên.
Vì vậy, các nghi lễ cúng tổ tiên được các gia đình chuẩn bị chu đáo. Những lễ vật dâng cúng chủ yếu là sản vật do chính người dân làm ra như gạo nếp, thịt lợn, thịt gà và các loại bánh truyền thống. Qua nghi lễ, con cháu báo cáo với tổ tiên những việc đã làm trong năm, đồng thời cầu mong một năm mới thuận lợi, gia đình hòa thuận, bản làng yên vui.
*Đậm đà bản sắc trong từng phong tục
Một trong những nét đặc sắc của Tết Khù Sự Chà là các món ăn truyền thống được chuẩn bị công phu. Trong đó, bánh trôi và bánh giầy là những món ăn mang ý nghĩa văn hóa, tâm linh, thường xuất hiện trong các gia đình vào dịp Tết.
Bánh trôi được làm từ gạo nếp nương, có độ dẻo và thơm. Những chiếc bánh được chuẩn bị để dâng cúng tổ tiên trong ngày đầu năm mới, thể hiện lòng thành kính của con cháu đối với những người đã khuất. Sau các nghi lễ, bánh được sử dụng trong bữa ăn gia đình và tiếp khách.
Bên cạnh đó, tục giã bánh giầy cũng tạo nên không khí đặc trưng trong ngày Tết. Từ sáng sớm, tiếng chày giã bánh vang lên trong các ngôi nhà, góp phần làm cho bản làng thêm rộn ràng. Những người trong gia đình cùng tham gia các công đoạn đồ xôi, giã bánh, nặn bánh. Thành phẩm là những chiếc bánh trắng, dẻo, thơm, được dùng trong bữa ăn và dành tặng khách đến thăm nhà.
Ẩm thực ngày Tết của người Hà Nhì còn có nhiều món ăn được chế biến từ sản vật địa phương. Những mâm cơm được chuẩn bị tươm tất, thể hiện sự hiếu khách và tình cảm của gia chủ dành cho người thân, bạn bè. Khách đến nhà thường được mời thưởng thức các món ăn truyền thống, cùng trò chuyện, chúc nhau sức khỏe và những điều tốt đẹp trong năm
Không chỉ có ẩm thực, trang phục truyền thống cũng góp phần tạo nên sắc màu riêng của Tết Khù Sự Chà. Phụ nữ Hà Nhì thường mặc những bộ trang phục được thêu, trang trí cầu kỳ với nhiều màu sắc, hoa văn đặc trưng. Những bộ trang phục đẹp nhất được dành để mặc trong ngày Tết, khi đi thăm hỏi họ hàng, giao lưu với bạn bè và tham gia các hoạt động vui chơi tại bản.
Trong ba ngày Tết, người dân dành thời gian thăm hỏi, chúc Tết nhau. Những lời chúc về sức khỏe, mùa màng tốt tươi, gia đình hạnh phúc, vật nuôi sinh trưởng được trao gửi trong không khí thân tình. Các hoạt động văn nghệ, múa hát, trò chơi dân gian cũng tạo không gian để người dân gặp gỡ, giao lưu sau một năm lao động.
Từ những nghi lễ trong mỗi gia đình đến các hoạt động chung của bản làng, Tết Khù Sự Chà thể hiện rõ nét văn hóa trọng tình nghĩa, sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng người Hà Nhì. Đây cũng là dịp để thế hệ trẻ tìm hiểu phong tục của cha ông, học cách chuẩn bị lễ vật, chế biến món ăn truyền thống và thực hành các nghi lễ trong ngày Tết.
*Gìn giữ nét đẹp văn hóa nơi biên cương
Người Hà Nhì ở Điện Biên sinh sống chủ yếu tại các xã vùng biên giới, trong đó có Sín Thầu, Mường Nhé và những địa bàn lân cận. Trải qua nhiều thế hệ định cư, khai phá đất đai, xây dựng bản làng nơi vùng đất cực Tây Tổ quốc, đồng bào vẫn lưu giữ được nhiều phong tục, tập quán và lễ hội truyền thống đặc sắc.
Việc gìn giữ Tết cổ truyền không chỉ thể hiện ở việc tổ chức các nghi lễ mà còn nằm trong ý thức trao truyền văn hóa giữa các thế hệ. Người cao tuổi hướng dẫn con cháu cách chuẩn bị lễ vật, chế biến món ăn, mặc trang phục truyền thống và thực hiện những phong tục của dân tộc. Những người trẻ cũng có thêm cơ hội tìm hiểu nguồn cội, hiểu hơn về giá trị văn hóa của cộng đồng mình.
Giữa nhịp sống đang đổi thay, Tết Khù Sự Chà vẫn giữ được ý nghĩa vốn có như tri ân tổ tiên, gắn kết gia đình và vun đắp tình làng nghĩa xóm. Những chiếc bánh giầy được giã bằng đôi tay của các thành viên trong gia đình, những bộ trang phục truyền thống rực rỡ trong ngày hội và những lời chúc đầu năm chân thành đã làm nên nét riêng của ngày Tết người Hà Nhì.
Về cực Tây những ngày đón Tết Khù Sự Chà, du khách không chỉ được cảm nhận không khí vui tươi của mùa lễ hội mà còn có dịp hiểu thêm về đời sống, phong tục và văn hóa của đồng bào Hà Nhì. Từ những nếp nhà trong bản đến các hoạt động cộng đồng, Tết cổ truyền vẫn được gìn giữ, trở thành sợi dây kết nối các thế hệ và góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa các dân tộc tỉnh Điện Biên./.
