Trong điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng vừa được phê duyệt, Hà Nội định hướng hình thành “phòng khách đô thị” tại khu vực trung tâm, đoạn từ cầu Nhật Tân đến cầu Vĩnh Tuy.
Không gian này được tổ chức gắn với công viên, các công trình văn hóa, dịch vụ, trục Hồ Tây – Cổ Loa và việc tái thiết các khu dân cư ven sông, hướng tới hình thành một trung tâm sinh hoạt công cộng mới của Thủ đô.
Tổ chức không gian công cộng từ hai bờ sông
Trong cấu trúc đô thị Hà Nội, sông Hồng giữ vị trí đặc biệt nhưng nhiều đoạn ven sông chưa trở thành không gian sinh hoạt công cộng thuận tiện cho người dân. Những tuyến đê, khu dân cư ngoài bãi, đất sản xuất và mạng lưới giao thông hiện hữu khiến việc tiếp cận dòng sông từ các khu phố trung tâm còn nhiều hạn chế. Bởi vậy, định hướng hình thành “phòng khách đô thị” đặt ra một cách tiếp cận mới đối với việc tổ chức không gian ven sông.
Ngày 3/11/2026, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng ký Quyết định số 6075/QĐ-UBND phê duyệt điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5.000, đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở. Khu vực nghiên cứu rộng khoảng 11.418,96 ha, thuộc địa giới hành chính 16 xã, phường. Quy hoạch xác định sông Hồng là trục không gian xanh trung tâm, gắn phát triển đô thị với văn hóa, cảnh quan, thương mại, dịch vụ và yêu cầu bảo đảm an toàn phòng, chống lũ.
Theo định hướng được phê duyệt, toàn tuyến chia thành ba phân đoạn. Đoạn D1 từ cầu Hồng Hà đến cầu Thăng Long ưu tiên cảnh quan sinh thái, bảo tồn thiên nhiên, làng xóm truyền thống và các khu đô thị có mật độ xây dựng thấp. Đoạn D3 từ cầu Thanh Trì đến cầu Mễ Sở phát triển công viên, không gian sinh thái, dịch vụ và các chức năng gắn với giao thông đường thủy.
Nằm giữa hai khu vực này, đoạn D2 từ cầu Thăng Long đến cầu Thanh Trì được định hướng phát triển thành khu vực hỗn hợp, đa chức năng, tập trung các trung tâm văn hóa, nghệ thuật, thương mại, tài chính, dịch vụ du lịch và đổi mới sáng tạo. Trong đó, khu vực Nhật Tân – Vĩnh Tuy giữ vai trò trọng tâm, gắn với định hướng hình thành “phòng khách đô thị”.
Điểm đáng chú ý là “phòng khách đô thị” không được hiểu như một công trình độc lập. Theo cấu trúc quy hoạch, không gian ven sông được tổ chức thành nhiều lớp, từ mặt nước, bãi sông, công viên đến các khu dân cư và khu chức năng đô thị. Những lớp không gian này liên kết bằng hệ thống đường dọc sông, các cầu vượt sông và những trục giao thông ngang kết nối với khu vực nội đô.
Ở bờ hữu sông Hồng, quy hoạch định hướng phát triển công viên đô thị kết hợp tái thiết các khu dân cư hiện hữu, hình thành những không gian đa chức năng và bố trí các công trình công cộng, văn hóa quan trọng. Đây là khu vực có quan hệ trực tiếp với các không gian đô thị lịch sử, tạo điều kiện mở rộng hoạt động văn hóa và sinh hoạt cộng đồng về phía dòng sông.
Trong khi đó, bờ tả được định hướng phát triển các khu chức năng đô thị hiện đại, hệ thống công trình công cộng và các loại hình nhà ở đa dạng, bảo đảm hài hòa với cảnh quan chung. Hệ thống công viên đô thị được bố trí dọc hai bờ và tại khu vực bãi giữa, tạo sự liên kết giữa các khu chức năng thay vì phát triển thành những không gian riêng biệt.
Một điểm nhấn của đoạn trung tâm là trục Hồ Tây – Cổ Loa, gắn với định hướng bố trí công trình kiến trúc điểm nhấn. Trục kết nối này có ý nghĩa trong việc liên hệ không gian văn hóa, lịch sử ở hai phía sông Hồng, từ khu vực Hồ Tây đến vùng di tích Cổ Loa. Trong cấu trúc đó, các công trình công cộng, không gian cảnh quan và mạng lưới giao thông cần được tổ chức đồng bộ để tạo thành một tổng thể thống nhất.
Với cách bố trí này, “phòng khách đô thị” được định hướng trở thành nơi tập trung các hoạt động văn hóa, giao lưu, dịch vụ và sinh hoạt cộng đồng. Tuy nhiên, quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/5.000 mới xác lập những nguyên tắc và chức năng chính. Vị trí cụ thể, quy mô, hình thức kiến trúc của từng công trình cũng như cách tổ chức các quảng trường, đường dạo và không gian công cộng còn phải được làm rõ ở các bước quy hoạch chi tiết, thiết kế và đầu tư.
Tái thiết khu dân cư gắn với yêu cầu an toàn thoát lũ
Để hình thành không gian công cộng quy mô lớn tại đoạn sông Hồng trung tâm, Hà Nội phải giải quyết đồng thời hai vấn đề: tổ chức lại các khu dân cư hiện hữu và bảo đảm an toàn phòng, chống lũ. Đây cũng là những điều kiện có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng triển khai các công trình, dự án trong khu vực.
Khác với việc phát triển đô thị trên quỹ đất mới, không gian ven sông Hồng có nhiều làng xóm, khu dân cư đã hình thành từ lâu đời, gắn với các hoạt động sản xuất, kinh doanh và hệ thống di tích, thiết chế văn hóa. Việc tái thiết vì vậy phải căn cứ vào hiện trạng từng khu vực, giá trị cần bảo tồn và khả năng đáp ứng của hệ thống hạ tầng.
Quyết định 6075 xác định việc từng bước di dời, sắp xếp, quy hoạch lại kết hợp cải tạo, chỉnh trang các khu dân cư ngoài đê. Những khu vực không bảo đảm an toàn thoát lũ, nằm trong phạm vi mở đường giao thông, công trình hạ tầng hoặc thuộc khu vực phát triển đô thị trọng tâm sẽ được xem xét theo định hướng tái thiết.
Đáng chú ý, khu vực trong Vành đai II, đoạn từ cầu Nhật Tân đến cầu Vĩnh Tuy, được xác định thuộc không gian trung tâm, động lực phát triển của toàn bộ trục cảnh quan sông Hồng. Đây cũng là địa bàn có các khu dân cư hiện hữu chịu tác động trực tiếp từ định hướng tổ chức “phòng khách đô thị”.
Tuy nhiên, việc xác định một khu vực thuộc phạm vi tái thiết trong quy hoạch phân khu không đồng nghĩa toàn bộ hộ dân tại đó đã có quyết định thu hồi đất hoặc phương án di dời cụ thể. Ranh giới từng dự án, diện tích đất phải thu hồi, phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cần được xác định ở những bước triển khai tiếp theo, tuân thủ trình tự pháp luật.
Quy hoạch cũng đặt ra yêu cầu bảo tồn các di tích lịch sử, văn hóa, làng nghề và những không gian có giá trị đặc trưng. Vì vậy, trong quá trình tổ chức lại khu vực ven sông, việc phân loại các khu dân cư phải dựa trên điều kiện thực tế, tránh áp dụng một phương án chung cho những nơi có đặc điểm khác nhau.
Bài toán tái thiết còn liên quan đến khả năng kết nối giữa khu dân cư với các công viên và công trình công cộng mới. Một không gian ven sông dù được đầu tư lớn vẫn khó phát huy đầy đủ công năng nếu người dân phải đi vòng qua các tuyến đường giao thông hoặc thiếu những lối tiếp cận thuận tiện, an toàn. Do đó, tổ chức giao thông, đường đi bộ, không gian mở và hệ thống hạ tầng phục vụ cộng đồng cần được xem xét ngay từ giai đoạn lập quy hoạch chi tiết.
Cùng với việc sắp xếp dân cư, yêu cầu bảo đảm an toàn thoát lũ là nguyên tắc xuyên suốt của quy hoạch sông Hồng. Các khu vực bãi sông có đặc điểm địa hình, cao độ và mức độ chịu tác động của dòng chảy khác nhau, nên việc bố trí công trình xây dựng, công viên hay hạ tầng kỹ thuật không thể thực hiện theo cùng một phương án.
Quyết định 6075 yêu cầu việc phát triển không gian đô thị và sử dụng bãi sông phải được kiểm chứng bằng mô hình thủy văn, thủy lực, bảo đảm an toàn phòng, chống lũ, an toàn đê điều và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đối với các dự án thành phần, kết quả tính toán thủy lực là căn cứ quan trọng để xem xét phương án tổ chức không gian và xây dựng công trình.
Đặc biệt, trong quá trình lập quy hoạch chi tiết và triển khai dự án, nếu kết quả tính toán cho thấy không đáp ứng yêu cầu phòng, chống lũ, thoát lũ và an toàn đê điều, cơ quan chủ trì phải tổng hợp, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định điều chỉnh quy hoạch phân khu. Quy định này đặt an toàn dòng sông thành điều kiện bắt buộc, kể cả khi các chức năng đô thị đã được định hướng trong đồ án.
Đối với hệ thống công viên ven sông và bãi giữa, yêu cầu đó có ý nghĩa trực tiếp. Các không gian cây xanh, đường dạo, công trình phục vụ sinh hoạt cộng đồng cần được tổ chức phù hợp với đặc điểm ngập lũ và điều kiện khai thác thực tế. Việc phát triển công viên không thể tách rời yêu cầu duy trì khả năng thoát lũ, bảo vệ môi trường và quản lý hành lang sông.
Trong kế hoạch thực hiện quy hoạch, Hà Nội xác định một số dự án thành phần ưu tiên giai đoạn đầu, gồm trục đại lộ cảnh quan hai bên sông, công viên công cộng phường Phú Thượng, công viên bãi sông phường Hồng Hà, khu “Phòng khách đô thị”, khu tái định cư tại phường Lĩnh Nam, khu đô thị định cư tại phường Long Biên và dự án giải phóng mặt bằng độc lập.
Việc đưa khu “Phòng khách đô thị” vào danh mục ưu tiên cho thấy thành phố đã xác định định hướng triển khai đối với không gian trọng tâm này. Tuy nhiên, danh mục ưu tiên trong quy hoạch không thay thế các thủ tục phê duyệt dự án, quy hoạch chi tiết, thiết kế, đất đai và đầu tư xây dựng theo quy định.
Sau khi quy hoạch phân khu được phê duyệt, nhiệm vụ quan trọng là cụ thể hóa các chức năng sử dụng đất, tổ chức hạ tầng, xác định phạm vi từng dự án và giải quyết những vấn đề liên quan đến khu dân cư hiện hữu. Cùng với đó, các cơ quan quản lý phải kiểm soát trật tự xây dựng, đất bãi sông và hành lang bảo vệ đê, tránh phát sinh vi phạm làm phức tạp quá trình triển khai.
Từ định hướng trong Quyết định 6075, có thể thấy “phòng khách đô thị” bên sông Hồng được tổ chức trên cơ sở kết nối không gian công cộng hai bờ, phát triển các chức năng văn hóa, dịch vụ và tái thiết đô thị tại khu vực trung tâm. Khả năng hiện thực hóa định hướng này phụ thuộc vào việc cụ thể hóa quy hoạch, giải quyết thỏa đáng vấn đề dân cư, tổ chức giao thông thuận tiện và tuân thủ nghiêm các yêu cầu an toàn thoát lũ. Đó là những điều kiện để khu vực ven sông thực sự trở thành không gian sinh hoạt chung, gần gũi và có giá trị sử dụng lâu dài đối với người dân Thủ đô./.


