Úng ngập đô thị được Hà Nội xác định là một trong những “điểm nghẽn” lớn cần tập trung xử lý trong năm 2026 và giai đoạn tiếp theo. Cùng với việc khẩn trương hoàn thành các công trình chống ngập cấp bách, thành phố đang xây dựng đề án tổng thể, tăng đầu tư cho hồ điều hòa, trạm bơm, hệ thống cống và ứng dụng công nghệ số trong quản lý, vận hành.
Những kết quả bước đầu cho thấy năng lực tiêu thoát nước tại một số khu vực đã được cải thiện, song để giải quyết căn cơ tình trạng úng ngập, Hà Nội cần tiếp tục đầu tư đồng bộ theo lưu vực, kiểm soát chặt quy hoạch và nâng cao khả năng thích ứng với các trận mưa cực đoan.
* Khẩn trương xử lý các điểm úng ngập cấp bách
Quá trình đô thị hóa nhanh, mật độ xây dựng gia tăng và diện tích bề mặt thấm nước ngày càng thu hẹp đang tạo sức ép lớn lên hệ thống thoát nước Hà Nội. Trong khi đó, biến đổi khí hậu khiến các trận mưa có cường độ lớn, phân bố không đều và xuất hiện trong thời gian ngắn ngày càng thường xuyên. Nước mưa tập trung nhanh vào hệ thống cống, kênh, mương trong khi khả năng tiếp nhận, điều tiết tại nhiều lưu vực chưa đáp ứng yêu cầu, dẫn đến tình trạng úng ngập cục bộ trên một số tuyến phố và khu dân cư.
UBND Hà Nội đã khẩn cấp phê duyệt chi 869 tỷ đồng để cải tạo kênh Thụy Phương dài khoản 7,7km. Công trình này mang sứ mệnh kép: sử dụng nước sông Hồng bổ sung nguồn nước cho sông Tô Lịch, chống ngập úng các khu dân cư lân cận và đảm bảo cấp nước tưới cho khoản 35ha diện tích nông nghiệp hiện có.
Thực tế những năm gần đây cho thấy, úng ngập không còn chỉ xuất hiện tại các điểm trũng truyền thống trong khu vực nội đô mà có xu hướng lan sang các khu đô thị mới, các tuyến đường cửa ngõ và khu vực có tốc độ xây dựng cao. Một số dự án phát triển đô thị được đầu tư hạ tầng bên trong nhưng chưa kết nối đồng bộ với hệ thống thoát nước khu vực, khiến nước mưa không có đường thoát hoặc dồn sang các khu dân cư lân cận.
Trước tình hình đó, Hà Nội đã xác định úng ngập đô thị là một trong 5 “điểm nghẽn” lớn cần tập trung giải quyết. Thành phố triển khai đồng thời các giải pháp trước mắt nhằm giảm ngập trong mùa mưa năm 2026 và chuẩn bị chương trình đầu tư dài hạn, hướng tới hoàn thiện hệ thống thoát nước theo quy hoạch.
Trong giai đoạn cấp bách, thành phố triển khai 10 dự án với 12 công trình chống ngập khẩn cấp, tổng vốn đầu tư gần 5.600 tỷ đồng. Các dự án tập trung cải tạo, xây dựng hệ thống cống, kênh dẫn, trạm bơm, hồ điều hòa và bể điều tiết ngầm tại những khu vực thường xuyên xảy ra úng ngập. Trong số này có 5 công trình thoát nước và 5 hồ điều hòa, được thiết kế để tăng năng lực dẫn nước, lưu trữ nước tạm thời và giảm áp lực cho hệ thống cống khi mưa lớn xảy ra trong thời gian ngắn.
Một trong những dự án quan trọng là cải tạo tuyến kênh Thụy Phương với tổng mức đầu tư hơn 920 tỷ đồng. Công trình có nhiệm vụ tiêu nước cho lưu vực khoảng 350 ha ở khu vực Tây Bắc thành phố, kết nối với hệ thống thoát nước khu vực Võ Chí Công, Ciputra, Tây Hồ Tây và trạm bơm Phú Thượng. Bên cạnh nhiệm vụ chống ngập, tuyến kênh còn góp phần bổ cập nước cho sông Tô Lịch, cải thiện khả năng lưu thông và chất lượng nước trong hệ thống sông nội đô.
Tại khu vực Kẻ Vẽ, nơi từng xảy ra ngập sâu khi mưa lớn, hệ thống cống hộp có tiết diện lớn đã được lắp đặt nhằm tăng khả năng dẫn nước. Ở khu vực trung tâm, bể điều tiết ngầm chợ Hàng Da được đầu tư với 3 tổ bơm, tổng công suất 900 m³/giờ. Khi mưa lớn, nước được thu vào bể và bơm sang các tuyến thoát nước chính, sau đó dẫn về hồ Bảy Mẫu và sông Sét, góp phần giảm áp lực cho hệ thống cống tại khu vực phố cổ và các tuyến phố lân cận.
Thành phố cũng triển khai dự án xây dựng chống úng ngập cục bộ tại một số điểm thuộc khu vực nội đô với 22 hạng mục. Trong đó, 6 hồ gồm Thiền Quang, Bảy Mẫu, Ba Mẫu, Linh Quang, Văn Chương và Trung Tự được cải tạo trạm bơm; 16 điểm trên các tuyến phố như Lý Thái Tổ, Lê Phụng Hiểu, Lê Lai, Phan Chu Trinh, Lý Thường Kiệt, Tràng Tiền, Trần Nguyên Hãn, Trần Nhân Tông, Quang Trung, Quán Sứ và Nguyễn Trãi được bổ sung, cải tạo hệ thống thoát nước.
Do các công trình nằm tại khu vực trung tâm, mật độ giao thông lớn và có hệ thống hạ tầng kỹ thuật ngầm phức tạp, hoạt động thi công chủ yếu được tổ chức vào ban đêm. Các đơn vị phải vừa bảo đảm tiến độ, vừa duy trì giao thông, hạn chế ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh và sinh hoạt của người dân. Tại phố Quang Trung, số mũi thi công được tăng từ 4 lên 10; rào chắn được tháo dỡ sau khi hoàn thành các hạng mục chính, giúp bảo đảm giao thông và đưa tuyến cống mới vào vận hành.
Kết quả theo dõi trong các trận mưa đầu mùa cho thấy nhiều công trình đã bước đầu phát huy hiệu quả. Tại các khu vực Võ Chí Công, Mỹ Đình, Tây Hồ Tây và một số tuyến phố trung tâm, thời gian, độ sâu và phạm vi úng ngập đã giảm so với những trận mưa có cường độ tương tự trước đây. Dung tích hồ điều hòa của hệ thống được bổ sung khoảng 4,8 triệu m³, góp phần cải thiện khả năng tiếp nhận và điều tiết nước mưa cho khoảng 20 điểm có nguy cơ ngập cục bộ.
Phó Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội Trương Hải Long cho biết: Dưới sự chỉ đạo sát sao của thành phố, các dự án cơ bản đã hoàn thành và phát huy hiệu quả rõ rệt, giúp giảm thời gian ngập, độ sâu ngập và diện tích ngập so với trước đây. Tại một số khu vực có lượng mưa khoảng 100 mm, hệ thống đã kiểm soát tương đối tốt tình trạng ngập; với các trận mưa 40-80 mm xảy ra trong thời gian ngắn, nước tại một số điểm dồn cục bộ nhưng có thể rút sau khoảng 30 phút khi hệ thống được vận hành đúng quy trình.
Những kết quả này cho thấy việc tập trung nguồn lực xử lý các điểm nghẽn cấp bách là cần thiết. Tuy nhiên, các công trình cục bộ mới chỉ giải quyết được một phần áp lực tại từng khu vực. Khi lượng mưa vượt công suất thiết kế hoặc xảy ra mưa kéo dài trên diện rộng, nguy cơ úng ngập vẫn còn, nhất là tại những lưu vực chưa được đầu tư đồng bộ hoặc thiếu công trình đầu mối.
* Chuyển từ xử lý cục bộ sang đầu tư đồng bộ theo lưu vực
Một trong những hạn chế lớn của hệ thống thoát nước Hà Nội là mức độ đầu tư chưa theo kịp tốc độ phát triển đô thị. Theo Sở Xây dựng Hà Nội, khối lượng đầu tư hệ thống thoát nước hiện mới đạt hơn 20% so với quy hoạch. Nhiều tuyến cống, kênh, mương và trạm bơm chưa được xây dựng đầy đủ; một số công trình đã có nhưng thiếu kết nối với hệ thống đầu mối, làm giảm hiệu quả vận hành.
Hệ thống hồ điều hòa cũng còn thiếu so với nhu cầu. Theo tính toán được công bố, đến năm 2030, Hà Nội cần khoảng 5.405 ha hồ điều hòa nhưng hiện mới có khoảng 1.010 ha, tương đương chưa đầy 19%. Việc thiếu diện tích mặt nước và không gian chứa nước khiến lượng mưa lớn phải dồn nhanh vào hệ thống cống, trong khi khả năng dẫn và bơm tiêu có giới hạn.
Để xử lý căn cơ, UBND thành phố đã ban hành Đề án xử lý úng ngập khu vực nội thành Hà Nội giai đoạn 2026-2030. Mục tiêu của đề án là từng bước giảm chiều sâu ngập tại các điểm trọng yếu xuống không quá 0,2 m, rút ngắn thời gian ngập còn khoảng 15-30 phút sau khi mưa kết thúc đối với các trận mưa trong phạm vi tính toán, nâng cao khả năng ứng phó với những trận mưa lớn bất thường.
Theo định hướng, thành phố sẽ chuyển từ cách xử lý từng điểm ngập riêng lẻ sang quản lý và đầu tư theo lưu vực. Mỗi lưu vực được xem là một hệ thống thống nhất, gồm mạng lưới cống thu gom, kênh dẫn, hồ điều hòa, trạm bơm đầu mối và điểm xả. Khi một khâu trong chuỗi chưa hoàn thiện, hiệu quả của toàn bộ hệ thống sẽ bị hạn chế.
Đơn cử, trạm bơm Yên Nghĩa có công suất lớn nhưng trong một số thời điểm chưa phát huy đầy đủ hiệu quả do hệ thống kênh dẫn nước chưa được hoàn thiện đồng bộ. Tương tự, các trạm bơm, hồ điều hòa và tuyến cống tại khu vực Tây Hồ Tây, Mỹ Đình, Hà Đông hoặc phía Bắc sông Hồng cần được kết nối thành mạng lưới liên hoàn, thay vì vận hành như những công trình riêng lẻ.
Trong giai đoạn 2026-2030, Hà Nội dự kiến huy động nguồn lực lớn để hoàn thiện các công trình đầu mối, tuyến cống, kênh dẫn và hồ điều hòa. Tại phiên chất vấn của HĐND thành phố giữa tháng 7/2026, vấn đề úng ngập được xác định là nhóm nội dung dân sinh cần tập trung làm rõ, với định hướng nguồn lực đầu tư cho hệ thống thoát nước và xử lý môi trường lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng trong các chương trình, dự án liên quan.
Điều quan trọng là nguồn vốn phải được phân bổ theo thứ tự ưu tiên, tập trung vào các dự án có khả năng tạo chuyển biến cho cả lưu vực. Nếu đầu tư dàn trải, nâng cấp một đoạn cống nhưng không mở rộng cửa xả, không có hồ điều hòa hoặc trạm bơm đầu mối, tình trạng ngập có thể chỉ chuyển từ khu vực này sang khu vực khác.
Cùng với các công trình thoát nước truyền thống, thành phố định hướng áp dụng mô hình thoát nước đô thị bền vững, tăng khả năng giữ, thấm và điều tiết nước mưa ngay tại chỗ. Các khu đô thị mới, khu tái thiết và dự án phát triển nhà ở sẽ phải bố trí hồ điều hòa, bề mặt thấm nước, công trình trữ nước và kết nối với hệ thống thoát nước chung. Đây là yêu cầu cần được kiểm soát ngay từ khâu lập, thẩm định quy hoạch và cấp phép xây dựng.
Việc bảo vệ hệ thống ao, hồ, sông, mương và vùng trũng tự nhiên cũng giữ vai trò quan trọng. Nếu tiếp tục san lấp mặt nước hoặc thu hẹp hành lang thoát nước, thành phố sẽ phải bỏ ra nguồn lực rất lớn để xây dựng công trình nhân tạo thay thế nhưng chưa chắc đạt hiệu quả tương đương. Do đó, quản lý cao độ nền, hạn chế bê tông hóa và bảo tồn không gian chứa nước phải trở thành điều kiện bắt buộc trong phát triển đô thị.
* Hiện đại hóa quản lý, nâng cao khả năng dự báo và ứng phó
Bên cạnh đầu tư hạ tầng, Hà Nội đang thay đổi phương thức quản lý, vận hành hệ thống thoát nước từ xử lý bị động sang chủ động dự báo theo kịch bản. Hệ thống hiện được tổ chức theo các lưu vực tiêu thoát chính, với phương án vận hành cụ thể cho từng cấp độ mưa, từ mưa vừa, mưa lớn đến mưa kéo dài hoặc mưa chồng mưa.
Mỗi kịch bản xác định rõ thời điểm hạ mực nước hồ, vận hành trạm bơm, mở cửa phai, huy động nhân lực, thiết bị và phối hợp phân luồng giao thông. Trước khi mưa lớn xảy ra, các hồ điều hòa được hạ mực nước đệm để tăng dung tích chứa; các trạm bơm được kiểm tra, vận hành thử; lực lượng ứng trực được bố trí tại các điểm có nguy cơ ngập sâu.
Hà Nội đồng thời xây dựng hệ thống điều hành thoát nước thông minh, tích hợp dữ liệu từ trạm đo mưa, cảm biến mực nước, hồ điều hòa, trạm bơm, bản đồ cao độ nền và các điểm ngập. Dữ liệu theo thời gian thực sẽ hỗ trợ cơ quan điều hành nhận diện khu vực có nguy cơ ngập, lựa chọn phương án vận hành và thông tin sớm cho người dân.
Việc số hóa cần được triển khai đồng bộ đến từng tuyến cống, cửa thu, hố ga và công trình đầu mối. Cơ sở dữ liệu GIS phải phản ánh chính xác hiện trạng, kích thước, cao độ và khả năng vận hành của từng hạng mục, thay vì chỉ dừng ở bản đồ tổng thể. Khi hệ thống được cập nhật đầy đủ, thành phố có thể xác định nhanh vị trí tắc nghẽn, mô phỏng hướng dòng chảy và xây dựng kế hoạch đầu tư dựa trên dữ liệu.
Công tác duy tu, nạo vét cũng cần chuyển từ phương thức định kỳ đồng loạt sang ưu tiên theo mức độ rủi ro. Những tuyến cống, cửa thu hoặc kênh mương có lượng bùn, rác lớn phải được giám sát thường xuyên; các công trường xây dựng cần có giải pháp ngăn bùn đất trôi vào hệ thống thoát nước. Cùng với trách nhiệm của đơn vị quản lý, ý thức của người dân trong việc không xả rác xuống cống, hồ và kênh mương có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả tiêu thoát nước.
Giải quyết úng ngập đô thị là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa quy hoạch, xây dựng, giao thông, tài nguyên môi trường và chính quyền cơ sở. Các công trình cấp bách hoàn thành trong năm 2026 đã tạo chuyển biến tại một số khu vực, nhưng thách thức vẫn rất lớn khi hệ thống thoát nước mới được đầu tư một phần và thời tiết ngày càng cực đoan.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với Hà Nội là vừa tiếp tục xử lý các điểm ngập ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân, vừa kiên trì đầu tư hoàn thiện hệ thống theo lưu vực, kiểm soát phát triển đô thị và hiện đại hóa công tác vận hành. Khi mạng lưới cống, hồ điều hòa, kênh dẫn và trạm bơm được kết nối đồng bộ, cùng với khả năng dự báo, điều hành chính xác, thành phố mới có thể từng bước chuyển từ ứng phó sau mưa sang chủ động kiểm soát nguy cơ úng ngập.
Việc khơi thông “điểm nghẽn” thoát nước vì thế không chỉ nhằm bảo đảm giao thông trong những ngày mưa lớn mà còn góp phần nâng cao năng lực chống chịu của đô thị, bảo vệ tài sản, sức khỏe và sinh hoạt của người dân. Đây là một trong những điều kiện nền tảng để Hà Nội phát triển theo hướng xanh, thông minh, an toàn và thích ứng với biến đổi khí hậu./.
