Việc vận hành nhà máy đốt rác phát điện góp phần nâng năng lực xử lý chất thải sinh hoạt của Hà Nội nhưng cũng đặt ra yêu cầu quản lý tro xỉ sau đốt, nước rỉ rác và tác động đến khu dân cư.
Qua giám sát tại Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn, những vấn đề này tiếp tục được các cơ quan chức năng xem xét nhằm giảm áp lực chôn lấp, bảo đảm hiệu quả xử lý rác gắn với bảo vệ môi trường.
*Bài toán tro xỉ sau quá trình đốt rác
Chuyển đổi từ chôn lấp sang đốt rác phát điện là một hướng phát triển công nghệ xử lý chất thải rắn sinh hoạt tại Hà Nội. Phương thức này góp phần giảm lượng rác phải chôn lấp trực tiếp và thu hồi năng lượng. Tuy nhiên, sau quá trình đốt vẫn còn các loại chất thải cần được thu gom, quản lý và xử lý phù hợp. Vì vậy, hiệu quả môi trường không thể chỉ đánh giá qua khối lượng rác đưa vào lò đốt.
Ngày 8/9/2026, Đoàn giám sát của Ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường HĐND thành phố Hà Nội khảo sát Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn và Nhà máy điện rác Seraphin tại phường Tùng Thiện. Hoạt động thuộc chương trình giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường trên địa bàn thành phố, giai đoạn từ ngày 1/7/2025 đến 31/7/2026.
Theo báo cáo tại cuộc giám sát, Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn có hoạt động đốt rác phát điện của Công ty cổ phần Công nghệ môi trường xanh Seraphin và hoạt động chôn lấp hợp vệ sinh do Công ty cổ phần Môi trường và Công trình đô thị Sơn Tây thực hiện. Việc cùng tồn tại các phương thức xử lý đòi hỏi quản lý đồng bộ từ khâu tiếp nhận rác đến kiểm soát chất thải phát sinh.
Nhà máy điện rác Seraphin sử dụng ba lò đốt công nghệ Martin của Đức, mỗi lò có công suất thiết kế 750 tấn/ngày, tổng cộng 2.250 tấn/ngày.
Trong thời gian từ ngày 1/7/2025 đến 31/7/2026, nhà máy tiếp nhận, xử lý 764.601 tấn rác bằng phương pháp đốt phát điện, bình quân khoảng 1.930 tấn/ngày. Sản lượng điện phát ra đạt hơn 309 triệu kWh, trong đó gần 270 triệu kWh được đưa lên lưới điện.
Cùng kỳ, báo cáo ghi nhận 119.824 tấn xỉ đáy lò và số liệu 15.764 tấn tro bay liên quan đến quá trình xử lý rác. Hai dòng chất thải có đặc tính khác nhau, cần được quản lý theo yêu cầu kỹ thuật và quy định môi trường tương ứng. Đặc biệt, không thể mặc nhiên coi tro bay và xỉ đáy lò đều đủ điều kiện tái sử dụng khi chưa có kết quả đánh giá phù hợp.
Tro bay được thu giữ từ hệ thống xử lý khí thải, còn xỉ đáy lò là phần vật chất còn lại sau quá trình đốt. Khả năng tái chế hoặc sử dụng làm nguyên liệu phải được xem xét trên cơ sở đặc tính chất thải, quy trình xử lý và tiêu chuẩn, quy chuẩn áp dụng. Do đó, mục tiêu giảm chôn lấp cần đi cùng phương án xử lý an toàn phần chất thải còn lại.
Tại cuộc giám sát, Trung tâm Kỹ thuật Nông nghiệp và Môi trường kiến nghị thành phố chỉ đạo doanh nghiệp khẩn trương hoàn thiện phương án kỹ thuật xử lý tro bay, tăng cường tái sử dụng, tái chế và giảm tối đa việc chôn lấp tro bay sau hóa rắn. Đây là kiến nghị đối với công tác quản lý và công nghệ xử lý, không đồng nghĩa một phương án tái chế cụ thể đã được phê duyệt hoặc triển khai hoàn tất.
Trong thời gian công nghệ xử lý, tái chế tro bay chưa hoàn thiện, Trung tâm cũng đề nghị xem xét phương án, vị trí chôn lấp lượng tro bay đã hóa rắn. Nội dung này cần được hiểu là đề xuất đang chờ xem xét, không phải quyết định đã chấp thuận một địa điểm chôn lấp mới.
*Kiểm soát nước rỉ rác và tác động đến dân cư
Tại Xuân Sơn, hoạt động đốt rác phát điện được thực hiện song song với chôn lấp hợp vệ sinh. Theo báo cáo, từ ngày 1/7/2025 đến 31/7/2026, khu xử lý tiếp nhận, xử lý 95.480 tấn rác bằng phương pháp chôn lấp hợp vệ sinh, bình quân khoảng 241 tấn/ngày. Đây là khối lượng riêng của hoạt động chôn lấp, không được cộng hoặc so sánh trực tiếp với công suất thiết kế lò đốt để đánh giá hiệu quả vận hành.
Một yêu cầu thường xuyên tại các khu xử lý tập trung là thu gom, xử lý nước rỉ rác và hạn chế mùi phát tán. Theo thông tin tại cuộc giám sát, trạm xử lý nước rỉ rác do Công ty cổ phần Môi trường và Công trình đô thị Sơn Tây phụ trách đi vào hoạt động từ ngày 21/8/2026, với công suất vận hành khoảng 591 m³/ngày đêm.
Số liệu công suất vận hành cho biết quy mô xử lý được báo cáo tại thời điểm kiểm tra, chưa đủ để kết luận mọi vấn đề liên quan đến nước rỉ rác đã được giải quyết. Việc đánh giá hiệu quả còn cần kết quả quan trắc, kiểm tra chất lượng nước sau xử lý và việc tuân thủ yêu cầu kỹ thuật trong quá trình vận hành.
Để hạn chế tác động môi trường, các khu vực rác hở được phủ vật liệu HDPE nhằm giảm phát tán mùi và hạn chế ruồi nhặng. Tuy nhiên, biện pháp che phủ phải đi cùng duy trì vệ sinh, kiểm tra hiện trường và quản lý nước rỉ rác.
Tại buổi làm việc, chính quyền phường Tùng Thiện cho biết, có thời điểm người dân phản ánh về mùi, bụi và những yếu tố ảnh hưởng đến môi trường không khí xung quanh khu xử lý. Những phản ánh này cần được tiếp nhận, kiểm tra và xác minh nguyên nhân.
Bên cạnh chất thải sinh hoạt, địa phương còn gặp khó khăn trong quản lý chất thải rắn xây dựng. Theo thông tin được nêu tại cuộc giám sát, phường Tùng Thiện có 13 dự án đầu tư xây dựng thuộc lĩnh vực giao thông và hạ tầng kỹ thuật, phát sinh chất thải trong quá trình thi công. Việc thiếu điểm tập kết, xử lý phù hợp gây khó khăn cho kiểm soát hành vi đổ thải không đúng quy định.
Thực tế này cho thấy yêu cầu quản lý môi trường ở địa bàn có khu xử lý rác tập trung không chỉ nằm trong hàng rào nhà máy. Hoạt động vận chuyển, tập kết, xử lý chất thải và những nguồn phát sinh khác tại địa phương đều cần được theo dõi theo đúng chức năng, thẩm quyền của từng cơ quan.
*Giảm chôn lấp gắn với giải pháp lâu dài
Qua giám sát, yêu cầu đặt ra đối với Hà Nội là tiếp tục nâng hiệu quả xử lý rác, đồng thời xác định phương án quản lý an toàn chất thải còn lại sau đốt. Nếu chỉ tăng công suất tiếp nhận mà chưa xử lý đồng bộ tro xỉ, nước rỉ rác và các tác động phát sinh, áp lực môi trường vẫn có thể tồn tại dưới hình thức khác.
Theo nội dung được thông tin tại cuộc giám sát, Ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường HĐND thành phố đề nghị, nghiên cứu kỹ phương án công nghệ, hiệu quả sử dụng đất và tác động lâu dài khi triển khai các giải pháp giảm chôn lấp, hoàn nguyên khu xử lý. Các kiến nghị của địa phương và đơn vị vận hành cần được tổng hợp, xác định rõ thẩm quyền giải quyết.
Việc nghiên cứu tái chế tro xỉ có thể góp phần giảm lượng chất thải phải chôn lấp và nâng hiệu quả sử dụng tài nguyên. Tuy nhiên, mọi phương án phải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, bảo đảm an toàn môi trường và được thực hiện theo quy định.
Từ thực tế Xuân Sơn, có thể thấy chuyển đổi công nghệ xử lý rác là bước tiến quan trọng nhưng không phải điểm kết thúc của quá trình quản lý chất thải. Kiểm soát tro xỉ, nước rỉ rác, mùi và phản ánh của cộng đồng phải được thực hiện đồng bộ với hoạt động đốt phát điện. Giải quyết tốt những yêu cầu này sẽ góp phần giảm áp lực chôn lấp, nâng hiệu quả đầu tư và từng bước khắc phục điểm nghẽn ô nhiễm môi trường của Thủ đô./.
