Ngày 25/9, tại tỉnh Tây Ninh, Bộ Tư pháp phối hợp với UBND tỉnh Tây Ninh tổ chức Hội thảo góp ý dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hòa giải ở cơ sở.
Theo Bộ Tư pháp, ngày 24/8/2026, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật Hòa giải ở cơ sở số 16/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, thay thế Luật số 35/2013/QH13. Luật mới là dấu mốc quan trọng trong hoàn thiện thể chế về hòa giải ở cơ sở, tạo cơ sở pháp lý để giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp từ sớm, từ cơ sở, góp phần củng cố đoàn kết cộng đồng, phòng ngừa vi phạm pháp luật và xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật.
Bà Ngô Quỳnh Hoa, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp cho biết, Luật có nhiều quy định mới về tổ chức, hoạt động hòa giải, đội ngũ hòa giải viên, nguồn lực, chuyển đổi số và quản lý nhà nước. Bộ Tư pháp chủ trì xây dựng Nghị định, kế thừa quy định phù hợp, khắc phục bất cập thực tiễn, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số, huy động nguồn lực xã hội và bảo đảm kinh phí cho công tác hòa giải.
Từ thực tiễn quản lý nhà nước về hòa giải ở cơ sở, Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Tây Ninh Phan Thị Mỹ Dung đề nghị tiếp tục làm rõ phạm vi hòa giải để hòa giải viên có cơ sở xác định vụ việc được tiếp nhận và tiến hành hòa giải. Quy định cần bảo đảm sự thống nhất với pháp luật chuyên ngành, nhất là pháp luật về đất đai, hôn nhân và gia đình, lao động, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, xử lý vi phạm hành chính, hình sự và tư pháp người chưa thành niên. Đối với những vụ việc phức tạp, có nguy cơ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người yếu thế, nhất là phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, cần quy định rõ giới hạn của hòa giải viên và trách nhiệm chuyển vụ, việc đến cơ quan có thẩm quyền.
Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Tây Ninh Nguyễn Đài Thy cho rằng, đội ngũ hòa giải viên ở cơ sở là những người gần dân, hiểu dân, nắm được hoàn cảnh, tâm tư, phong tục, tập quán và các mối quan hệ trong cộng đồng. Nhiều hòa giải viên không chỉ vận dụng quy định pháp luật mà còn bằng uy tín, kinh nghiệm sống, sự kiên trì và phương pháp vận động, thuyết phục để giúp các bên tự nguyện giải quyết mâu thuẫn, tìm tiếng nói chung. Nhưng thực tiễn tại địa phương cho thấy nhận thức về vị trí, vai trò của công tác hòa giải ở một số nơi chưa đúng mức; sự phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan đôi khi chưa kịp thời. Năng lực, kỹ năng của một bộ phận hòa giải viên chưa đồng đều, nhất là khi xử lý những vụ việc phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật. Công tác tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ, cung cấp tài liệu pháp luật, chế độ hỗ trợ và cơ chế phối hợp, hướng dẫn, theo dõi, đánh giá hiệu quả hoạt động cũng cần tiếp tục hoàn thiện. Do đó, dự thảo Nghị định cần làm rõ cơ chế tổ chức và trách nhiệm quản lý nhà nước; tiêu chí lựa chọn, nội dung tập huấn nâng cao năng lực cho hòa giải viên; cơ chế phối hợp và huy động nguồn lực xã hội; điều kiện bảo đảm hoạt động hòa giải; cơ chế theo dõi, thống kê, tổng hợp, đánh giá hiệu quả công tác hòa giải.
Về nguồn lực, tỉnh đề nghị nghiên cứu mức chi hoặc khung mức chi đủ rõ để có cơ sở lập dự toán và bảo đảm kinh phí hoạt động, xác định cơ chế trong trường hợp ngân sách cấp xã gặp khó khăn, không cân đối được nguồn lực, tránh tình trạng quy định chung về bảo đảm ngân sách nhưng thiếu nguồn thực hiện hoặc chậm thanh toán. Tây Ninh cũng đề nghị dự thảo Nghị định quy định rõ cơ chế hỗ trợ, chuyển tiếp hồ sơ từ hòa giải ở cơ sở sang Tòa án khi các bên yêu cầu công nhận kết quả hòa giải thành; làm rõ trách nhiệm, cách thức phối hợp nhưng không thay thế thẩm quyền, trình tự tố tụng của Tòa án, cần quy định rõ cơ chế này sẽ giúp người dân biết được sau khi hòa giải thành cần thực hiện những bước nào, cơ quan nào hướng dẫn, hồ sơ cần chuẩn bị và đầu mối phối hợp khi có yêu cầu Tòa án công nhận kết quả hòa giải. Qua đó, kết quả hòa giải thành có điều kiện phát huy đầy đủ giá trị pháp lý theo quy định của pháp luật.
Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc nhấn mạnh yêu cầu áp dụng đúng quy định của Luật Hòa giải ở cơ sở, phân định rõ phạm vi, trách nhiệm của hòa giải viên với chính quyền và hệ thống chính trị ở cơ sở. Theo Thứ trưởng, một số khó khăn thực tiễn xuất phát từ việc chưa vận dụng đúng quy định pháp luật. Đối với các vụ việc thuộc pháp luật chuyên ngành, như một số tranh chấp đất đai, cần thực hiện đúng trình tự, thẩm quyền theo quy định; không chuyển trách nhiệm hòa giải của chính quyền sang hòa giải viên. Hòa giải ở cơ sở mang tính tự nguyện, chủ yếu giúp các bên giải quyết mâu thuẫn, duy trì đoàn kết cộng đồng, không đưa tất cả mâu thuẫn phát sinh tại địa bàn dân cư cho hòa giải viên. Những vụ việc có nguy cơ ảnh hưởng an ninh, trật tự thuộc trách nhiệm của chính quyền và hệ thống chính trị phải được chủ động xử lý, ngăn ngừa từ sớm. Khi mâu thuẫn ổn định và các bên tự nguyện yêu cầu, hòa giải viên mới tham gia theo quy định. Các bên liên quan tiếp tục hoàn thiện cơ chế huy động nguồn lực xã hội; quy định rõ chế độ hỗ trợ hòa giải viên, nhất là trường hợp tai nạn, rủi ro trong khi thực hiện nhiệm vụ; xác định cụ thể trách nhiệm của các cơ quan trong quản lý, phối hợp và tổ chức thực hiện.
Bộ Tư pháp và Tổ soạn thảo tiếp tục tiếp thu ý kiến của địa phương, chuyên gia, cơ quan tư pháp và hòa giải viên để hoàn thiện dự thảo theo hướng sát thực tiễn, khả thi, không hành chính hóa hoạt động hòa giải, không chuyển nhiệm vụ của chính quyền, hệ thống chính trị và cơ quan chuyên môn xuống cho hòa giải viên; đồng thời nghiên cứu cơ chế xử lý các trường hợp giao thoa giữa hòa giải ở cơ sở và hòa giải chuyên ngành, tránh chồng chéo, bảo đảm nguyên tắc tự nguyện. Các ý kiến tại Hội thảo là cơ sở để cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, chỉnh lý dự thảo Nghị định, bảo đảm đồng bộ với Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026, phù hợp với pháp luật tố tụng dân sự, sát thực tiễn và thuận lợi trong tổ chức thực hiện tại cơ sở./.
